Бақа байға көңіл айтып, нарының жатқан жерін сілтепті
Мазақтан туған “әулие”
Баяғыда Бақа деген бір шал болыпты. Өзі қой аузынан шөп алмайтын момын екен: ешқашан ешкімге “сен” деп қатты сөз айтпапты. Осы мінезіне бола жұрт оны келемеждеп “әулие” атап кетеді. Уақыт өте келе “Бақа” деген аты да ұмытылып, оған “Әулие” деген ат мықтап жабысады.
Бастапқы кейіп
Жұмсақ мінез, момын, ешкімге ауыр сөз айтпайды.
Жұрттың бағасы
Келемеж аралас “әулие” атағы таңылады.
Нәтиже
Атақ шындыққа айналып, өзінен-өзі өсіп кетеді.
Бір түндік пана, бір пәлелік айып
Бір күні Бақа бір топ адамға ілесіп қалаға барады. Қайтар жолда нөсер жаңбыр жауып, бәрі жол бойындағы бір үйге қонуға мәжбүр болады. Сол үйге ел аралап сауда істеп, жұртты алдап мал табатын бір бақалшы саудагер де түсе кетеді.
Үй иесі дәу бай кісі екен. Жолдастары Бақаны “әулие” деп мазақтап отырса да, үй иесі есік жақта үнсіз отырған шалға онша мән бермейді.
“Мата ұрланды!”
Таң ата шай үстінде бақалшы: “Бірталай матам ұрланды!” деп даурықтырады. Үй иесі ашуға мініп: “Мата табылғанша осындасыңдар. Табылмаса — төлейсіңдер. Сендерден басқа күдіктенер адам жоқ” деп, қонақтарды жібермей қояды.
Жолдастары шындықты айтудың орнына, Бақаны кепілге тастап кетпек болады: “Бұл — көріпкел әулие. Кім алса да табады. Таба алмаса — өзі жасырған” деп, байдың құлағына құяды.
Бақа жалбарынады: “Байеке, бұлар қалжың айтады. Мені әулие деп мазақ қылады. Ондай өнерім жоқ.” Бірақ бай көнбейді: “Әулие болса, ұрыны табар. Таппаса — астындағы аты біздікі. Басқаларыңа рұқсат!”
Сөйтіп, Бақа тұтқында қалады. Бай кешке дейін әурелейді: “Жоқты табасың, таппасаң — төлейсің!” дейді. Ақыры сөзге тоқтамай, қамшы да тигізеді. Бақа өтінішпен құтыла алмайтынын түсініп, амал іздейді.
Бақаның “шарты”
- “Ұрланған матаны табам. Бірақ кешке маған бір үйді оңаша беріңдер.”
- “Атымды үйдің артына байлап қойыңдар.”
- “Таң атқанда жоқтың ізінен хабар берем.”
Сөздің ұшы, шындықтың ізі
Түн ішінде Бақа дөңбекшіп жатып, өзін бұл пәлеге салған жолдастарын да, тағдырын да қарғайды. Таң қараңғысында сыртқа шығып қараса, аты байлаулы тұр. Бірақ ер-тоқымы жоқ: бай ер-тоқымды тығып қойыпты.
Ұят болмасын деп ер-тоқымды іздеп жүріп, Бақа бір үйдің жыртығынан шамның жылтыраған сәулесін көреді. Іштен сыбырласқан еркек пен әйелдің дауысы естіледі. Тыңдаса, ұрлықтың сыры ашылады: матаны солар жасырған екен, әрі бір сүйемдей жерін жыртып алыпты. Жасырған жері де айтылады: ауыл маңындағы шоқы тастың түбіндегі жалғыз ағаштың түбі.
Кездейсоқ “көріпкелдік”
Бақа ештеңе “көрген” жоқ — тек естіп қалды. Бірақ ертеңіне өзін салмақты ұстап, әңгімені дұрыс өрбітіп, жұртты өз сөзіне иландыра білді.
Сенім қалай туады?
Дәл айтылған бір дерек жұрттың санасында “дәлел” ғана емес, қасиет болып бекіп қалады.
Таңертең бай: “Ал, әулием, көрген-білгеніңді сөйле!” дейді. Бақа: “Ауыл адамын түгел жинаңдар” деп, “бала-шағаның ойыны шығар” деген сыңай танытады. Ешкім мойнына алмайды. Бірақ бір жастау әйел қызарақтап, жалтақтай береді.
Ақыры Бақа тыңдап алған жерін “әулиелік сөз” етіп айтады: шоқы тас, жалғыз ағаш, түбін қазса — мата табылмақ, әрі бір сүйемдейі жыртылған. Жұрт жүгіріп барып қазса, шынымен солай болады. Ел аң-таң. “Мынау нағыз көріпкел!” деген сөз дүркірейді.
Бай енді ұрыны сұрағанда, Бақа “жоқ табылды ғой, ұялтпай-ақ қойыңдар” деп құтылмақ болады. Бірақ бай кекетіп: “Әлде өзің тығып қойдың ба?” дегенде, Бақа күйіп кетеді. Сол сәтте бір жігіт ағасы: “Бұл — біздің үйдегі келін. Ана ноғайға ерегісіп тығып қойған” деп қоя береді. Бай масқара болып, жұрт күбірлесіп тарайды.
Қауесет күшейген сайын — қашып құтыла алмау
Осы оқиғадан кейін өтірікке шындық қосқан өсек ауыл-ауылды аралап, Бақаны “құдайға қол тапсырып келген нағыз ишан” қылып шығарады. Қой ұрланса да, бұзаудың бас жібі жоғалса да, біреу ауырып қалса да — жұрт Бақаға шабады. Ал Бақа: “Әулие емеспін!” деп қанша шырылдаса да, ешкім тыңдамайды.
Бидің нарына байланысты пәле
Күндердің күнінде ел билеген бір бидің жанынан артық көретін нар түйесі жоғалады. Би қаһарланып: “Бір күнде әкелмесе, түбіне жетем! Ауыл-ауылыңмен шабамын!” деп жарлық таратады. Із жоқ. Ақыры “көріпкел әулие бар” деген сөзге еріп, Бақаны алдыртады: келмесе сабап, байлап әкелуге бұйырады.
Бақа барғысы келмейді, бірақ қамшының күші ерік қойсын ба? Бидің үйіне әкелген бойда би: “Түйемді табасың, таппасаң басыңды алам!” дейді. Бақа: “Бұл — елдің өсегі, менде әулиелік жоқ” деп ақталғанмен, би тыңдамай қамшылайды. Ақыры Бақа қорыққанынан: “Құлдық, тақсыр, табайын!” деп келіседі.
Бақа тағы да оңаша үй сұрайды, атын үй артына байлатқызады. Түні бойы “әулиелікті шығарғандар да, соған нанғандар да құрысын” деп жылап шығады. Түн ортасында қашпақ болып шықса, үй артындағы аты жоқ. “Жарлының жалғыз атына да ауыз салдыңдар ма?” деп егіліп тұрып, бәрібір тайып отырады.
Қуғыннан қорқып қалың қамысқа кіріп адасады. Ақыры қамыстың ортасындағы батпаққа тап болып, батпаққа батып өлген қара нарды көреді. “Дәу болса, осы бидің нары шығар” деп қуанып, білдірмей қайта оралып, есікті жауып ұйықтайды.
“Табылды” деген сөздің екінші беті
Ертеңіне би сұрағанда, Бақа: “Нарыңыз алыс сапарға кетіпті” дейді де, артынан “өліпті” деп қояды. Би боздап жылайды. “Өлтіргенді айт!” деп ақырады. Сонда Бақа: “Жаласы ешкімнен емес. Алладан. Алланың ісіне шара бар ма?” деп, жатқан жерін нұсқайды.
Айтқан жеріне барса — шынында батпаққа батып өлген сол нар. Бақа бұл пәледен де аман құтылады.
Хан баласының “сынағы” және тымақ астындағы жұмбақ
Бақа еліне қайтып, “енді әулиелікке жоламаймын” деп ант етеді. Бірақ қауесет тоқтай ма? Өтірікші қулар Бақаның “кереметтерін” үстемелеп, ханның бір әумесер баласының құлағына жеткізеді.
Хан баласы: “Мен оның әулиелігін көрсетейін!” деп, жеті жендетін жұмсайды: “Тірі болса өзін, өлі болса сүйегін алып келіңдер!” дейді. Бақа “әулие емеспін” деп жалынса да, қорқытып алып кетеді.
Қатал сұрақ
Жолда хан баласы көлге қашқан бір бақаны көріп, қамшымен ұрады: бірінде тимейді, екіншісінде тимейді, үшіншісінде тиіп бақа өледі. Өлі бақаны тымағымен жауып, Бақаның жағасынан алып: “Тымақтың астында не бар? Тапсаң — тірісің. Таппасаң — өңешіңді жұламын!” деп қоқан-лоқы жасайды.
Бақа шындықты айтады: “Менде әулиелік жоқ, жұрттың мазағы” дейді. Бірақ хан баласы тыңдамай ұрады. Амалсыз Бақа зарлап: “Ай, Бақа-ай… олай бардың — өлмедің, былай бардың — өлмедің. Ақыры үшінші жолы ажалың жеткені ме?” деп күңіренеді.
Хан баласы мұны “тымақ астындағы бақаны” дәл тапты деп түсінеді де: “Апыр-ай, нағыз әулие екенсіз! Екі ұрғанда өлмей, үшінші ұрғанда өлгенін қайдан білдіңіз?” деп таңырқайды.
Бақа ажалдан құтылғанына қуанып: “Бірін білген соң, екіншісі өзі білінеді ғой” деп жауап береді.
Ел бұл сөзді тағы да “көріпкелдік” деп қабылдайды. Ал Бақа болса, үйіне қайтып бара жатып: “Мұндай әулиеліктің тұқымы құрысын!” деп налиды. Бірақ атақтан қашу — өзінен де қиын болып шығады.
1
Жұрттың мазағы “атауға” айналады.
2
Бір кездейсоқ дәлдік “қасиет” болып көрінеді.
3
Қауесет үлкейген сайын жауапкершілік қатаяды.
4
Адам ақиқатты айтса да, жұрт өз сенімін тыңдайды.