Жұбан Молдағалиев шығармашылығы
Әдебиет • Тұлға • Поэма
Жұбан Молдағалиев туралы
Жұбан Молдағалиев (1920–) — қазақ ақыны, Ұлы Отан соғысының қатысушысы, Қазақстан Жазушылар одағының жетекші тұлғаларының бірі. Ол отансүйгіштік рухы биік шығармаларымен, әсіресе «Мен — қазақпын» поэмасымен қазақ әдебиетінің ірі өкілдерінің қатарынан орын алды.
Негізгі ерекшелік
Азаматтық пафос пен лирикалық нәзіктік оның поэмаларында қатар өріліп, уақыт тынысын дәл береді.
Әдеби мұра
Шығармалары көптеген тілдерге аударылып, поэзия, публицистика және көркем аударма салаларында кең танылды.
Өмірбаяны
Ол 1940 жылы Оралдағы ауыл шаруашылық техникумын бітірді. 1940–1947 жылдары Кеңес армиясы қатарында қызмет атқарып, Ұлы Отан соғысына қатысты.
Соғыстан кейінгі жылдары бұқаралық ақпарат құралдары мен әдеби ұйымдарда жауапты қызметтер атқарды: «Лениншіл жас» газеті (1948–1952), «Қазақ әдебиеті» газеті (1955–1956), «Жұлдыз» журналы (1958–1963) редакцияларында еңбек етті. Қазақстан Жазушылар одағында да әр кезеңде қызмет атқарып, 1963–1971 жылдары бірінші хатшы болды.
Алғашқы өлеңі «Ленин тірі» 1939 жылы Орал қаласындағы «Комсомол ұрпағы» газетінде жарияланды. Тұңғыш жинағы «Жеңіс жырлары» 1949 жылы жарық көрді.
Қоғамдық қызметі мен марапаттары
- Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылым депутаты болды.
- Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының және Қазақстан Компартиясы ОК мүшелігіне сайланды.
- Екі мәрте Еңбек Қызыл Ту, II дәрежелі Отан соғысы, «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталды.
«Мен — қазақпын» поэмасы
Жұбан Молдағалиевтің ақындық даңқын асқақтатып, есімін кең әдеби кеңістікке танытқан шығарма — «Мен — қазақпын» поэмасы (1964). Бұл туындыда ақын қазақ халқының тағдырын, өткен жолын, ұлттық болмысын лирикалық-публицистикалық өрнекпен терең толғайды.
Поэма қазақ халқының ерлік дәстүрін, туған жерге сүйіспеншілікті, ел байлығы мен адамдарының асқақ рухын көркем бейнелейді. Ақынның өз халқын айрықша шабытпен, ашық жүрекпен жырлауы — азаматтық ерліктің айқын көрінісі.
«Қазақ болу — зор бақыт»…
Тақырыптық өзек
- Отанға махаббат пен тарихи жады
- Ұлттың рухани тұтастығы
- Болашаққа сенім, жасампаздық пафос
Тарихи контекст
Соғыс жылдарында әдебиетке келген буын үшін Отанды қорғау идеясы, халықты ерлікке үндеу, жеңіске сенім басты мотивке айналды. Бұл сарын ақынның 1949 жылғы «Жеңіс жырлары» жинағынан-ақ анық байқалады.
Шығармашылығы
Жұбан Молдағалиев поэзиясында азаматтық үн мен көңіл күй лирикасы қатар дамыды. Ол өмір шындығының әр қырын терең пайымдап, поэма жанрын кең тыныспен өрістетті. 1970-жылдары «Қыран дала», «Сел», «Байқоңыр баспалдақтары» поэмаларын жазып, замана шындығын, адамдардың еңбегі мен ерлігін көркем суреттеді.
Поэмалар мен тақырыптар
- «Жыр туралы» (1963) — Мұса Жәлил ерлігін бейнелейді.
- «Жесір тағдыры» (1965) — қазақ әйелінің ауыр өткенін және жаңа өмір жолындағы күресін ашады.
- «Айттым сәлем» (1967) — махаббат пен ерлік тақырыбын жырлайды.
- «Кісен ашқан» (1969) — Құрманғазы күйінің әсерімен өнердің өрлеуін, халық тағдырын толғайды.
Танылуы және таралуы
«Кісен ашқан» поэмасы үшін ақынға 1970 жылы Қазақ КСР-інің Абай атындағы Мемлекеттік сыйлығы берілді. Сол жылы Жұбан Молдағалиевтің таңдаулы шығармаларының екі томдығы жарық көрді.
Ақын көркем аударма мен публицистикада да өнімді еңбек етті. Бірқатар туындылары ағылшын, неміс, араб, испан, поляк, монғол, француз, венгр және басқа да тілдерде жарияланды.
Абай тақырыбы
Жұбан Молдағалиев Абайды ұлы ұстаз тұтып, өз поэзиясында кемеңгер ақынның тұлғасын әр қырынан өрнектеді. Абай бейнесі оның жырларында қазақ руханиятының асқар биігі ретінде көрінеді.
Шаншылып Алатаудың ұршығындай,
Шабыттың шырқап биік ыршуындай,
Шолып тұр шартарапты Абай шыңы,
Шытырман, жақпар-жақпар жыр шыңындай...
Түйін ойлар
- Алатау мен Абай тұлғаларын қатар қою — биіктік пен рухтың символдық сабақтастығын күшейтеді.
- «Пір» (1972) өлеңінде ақын Пушкин поэзиясымен Абай аудармалары арқылы танысқанын айтады.
- «Мен — қазақпын» дастанында Абай — халық тарихының ажырамас бөлігі, рухани белес ретінде танылады.
Публицистикалық қыры
Әдебиет туралы мақалаларында да ол Абай тұлғасына қайта-қайта оралады. Мысалы, «Қазақ әдебиеті» газетінде жарияланған «Ерлікпен тең еңбек» (1969, 7 желтоқсан) мақаласында Абай шығармаларының орыс тіліне аударылуы жайын сөз етеді.
Дереккөздер
- Тарихи тұлғалар. Танымдық-көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б., Сужикова А. — Алматы: «Алматыкітап баспасы», 2009. ISBN 978-601-01-0268-2
- Абай. Энциклопедия. Алматы: Қазақ энциклопедиясының Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы. ISBN 5-7667-2949-9
Ескертпе: Мәтін редакцияланып, тыныс белгілері мен стильдік үйлесімі түзетілді; даталар мен атаулар түпнұсқадағы нұсқаға сүйеніп берілді.