Біз бетіне тұтас жапырақ пен гүлдің суреті және әр түрлі оюлар салынған, өзі әбден қарайып кеткен баяғының кәдімгі екі кебежесін көріп пе едіңіз
Беті тұтас жапырақ пен гүл суреттерімен, сан алуан ою-өрнекпен көмкерілген, өзі әбден қарайып кеткен ескі екі кебежені көріп пе едіңіз? Үлкен әжеден мұраға қалған дәл сондай кебеже осы бөлменің ішінде тұр. Бетіне раушан, қызғалдақ, тағы да талай өрнек ойылып, кей жерінен бұтақ мүйізді еліктің басы қылаң береді. Ал дәл ортасында тұтас адам бейнесі қашалған.
Ол бейненің түрі — тісі ақсиып, бет-аузы тыжырайған, ерсі де күлкілі. Төбесінде кішкентай мүйізі бар, сақалы ұзын, аяғы — ешкінікі. Балалар оны «обер-унтер-генерал-адмирал-сержант-Ешкіаяқ» дейтін. Айтуының өзі оңай емес. Бірақ мұндай атақ екінің біріне бұйырмайды; демек, оны кебежеге ойып салу да оңай болмаған. Әйтеуір, салынған.
Айна астындағы әлем
Ешкіаяқтың екі көзі айна астындағы үстелге қадалған. Үстелдің үстінде фарфордан жасалған әп-әдемі бақташы қыз тұр: аяғында алтын жалатқан кебіс, сәл шолақтау көйлегіне алқызыл раушан қадаған, басында алтын қалпақ, қолында бақташының құрығы. Үріп ауызға салғандай.
Оның қасында көмірдей қап-қара пеш тазалаушы да бар. Ол да фарфордан жасалған, барлық сондай мүсіндер сияқты тап-таза, сүп-сүйкімді. «Пеш тазалаушы» деген аты болмаса, шебер оны сол қалпында ханзада етіп те жасап шығарған болар еді. Қолында баспалдағы бар, жүзі ақшыл, бетінің ұшы қыздардың бетіндей қызғылт — әрине, бұл пеш тазалаушыға онша келіспейді, өйткені оның беті қара болуға тиіс қой.
Екеуін әуелден қатар қойған. Солай бірге тұра берді; тұрып, тұрып, ақыры «үйленіп те алды»: екеуі де жас, екеуі де талдырмаш, екеуі де фарфордан жасалған — бір-біріне дәл келетін жұп.
Қарт қытайдың ымырассыз «келісімі»
Олардың жанында тағы бір қуыршақ тұратын: бойы бұлардан үш есе ірі, үнемі басын изей беретін кәрі қытай. Ол да фарфордан жасалған, өзін бақташы қыздың атасымын деп атайтын, бірақ оны дәлелдеп шығуға шамасы келмеген секілді. Дегенмен, «немереме билігім жүреді» деп есептейтін.
Қарт қытай басын изеп қойып, бақташы қызға құда түскен обер-унтер-генерал-адмирал-сержант-Ешкіаяққа келісім бергендей болады:
— Міне, енді күйеуің осы болады! Меніңше, ол қызыл ағаштан жасалған! Ол сені обер-унтер-генерал-адмирал-сержанттың әйелі етеді! Құпия жәшіктерін былай қойғанда, тұтас бір кебеже күмісі бар!
— Қараңғы кебеженің ішіне барғым келмейді, — дейді бақташы қыз. — Оның он бір фарфор әйелі бар көрінеді.
— Онда сен он екінші боласың, — дейді қарт қытай. — Түнде ескі кебеже сықырлағанда, тойларыңды жасаймыз. Жасамасам, қытай болмай кетейін!
Қашу туралы шешім
Қарт қытай мұны айтып басын изеді де, дереу ұйықтап кетті. Бақташы қыз көз жасына ерік беріп, сүйікті серігі — пеш тазалаушыға қарады:
— Бар тілегім — қашайық. Басымыз ауған жаққа кетейік. Мұнда енді қалуға болмайды.
— Сенің тілегің мен үшін заң, — деді пеш тазалаушы. — Қаласаң, дәл қазір кетейік. Сені асырауға табысым жетеді!
Бірақ алдымен үстелден түсу керек еді. Пеш тазалаушы қалай аяқ басу қажеттігін түсіндіріп, өз баспалдағының көмегімен екеуі аман-есен жерге түсті.
Жоғарыдағы дүрбелең
Жерге түсе сала, ескі кебежеге көз салғанда, жоғарыдан қым-қуыт абыр-сабыр көрінді: оюланған еліктер бұтақ мүйізді бастарын шегіне жеткенше созып, жан-жаққа қарайды, ал Ешкіаяқ көкке секіріп, кәрі қытайға: «Қашты! Қашты!» — деп айқайлайды.
Сандықшадағы ойыншық театр
Қорыққан екеуі терезе алдында тұрған кішкентай сандықшаның ішіне кіріп кетті. Ішінде үш-төрт толық емес ойын картасы және ойыншық театр бар екен. Тар сандықшаның іші тығыз реттелген: сахнада қойылым жүріп жатыр.
Қиық, түйе, шыбын, шытыр және қарға — мәткелері қолдарындағы қызғалдақтарын желпіп, алдыңғы қатарда отыр. Арттарында балталар түрегеп тұр; дәл картадағыдай — үстінде біреу, астында біреу, екі-екіден бастары бар. Ал пьеса — айырылысуға мәжбүр болған екі ғашықтың қайғысы туралы.
Бақташы қыз өз бастарындағы хәлді көргендей болып, жылап жіберді:
— Жоқ, мен бұған шыдай алмаймын. Бұл жерден кетейік!
Қуғын және құтылудың сәтсіз жоспары
Сол сәтте еденге түскенде оянып алған кәрі қытай ішіндегі қорғасын шары шылдырлап, екі жаққа кезек-кезек теңселіп, оларға қарай жылжып келеді.
Пеш тазалаушы бұрышта жұпар иісті шөптер мен гүлдер салынған үлкен құтыны көріп: «Соған кіріп алайық» — дейді. Гүлдің ортасына тығылып жатып, қарт қытай келсе, көзіне тұз шашпақ ойы бар.
Бірақ бақташы қыз келіспеді: қарт қытай әлгі құтымен бір кезде «некеге отырған» көрінеді; ондайда олар бір-бірін сатпайды. Ендеше жалғыз жол — бас ауған жаққа кету.
Қара құбырмен өрлеу
Пеш тазалаушы өзінің жолы пеш құбыры арқылы өтетінін айтты: бір кірген соң, не істеу керегін жақсы біледі, ең биігінде сыртқа шығатын тесігі бар. Ол бақташы қызды пештің аузына алып келді.
— Қандай қап-қара! — деді қыз. Бірақ бәрібір соңынан ерді.
— Міне, құбырдың ішіне де кірдік, — деді пеш тазалаушы. — Қарашы: дәл төбемізде бір жұлдыз жарқырап тұр!
Шынында да, төбеден жол көрсеткендей жалғыз жұлдыз жылтырайды. Олар өрмелей берді. Барған сайын қиындай түсті, бірақ пеш тазалаушы үнемі демеп, фарфор аяқтарын қай жерге тіреу керегін көрсетіп отырды.
Биіктегі кең әлем және қорқыныш
Ақыры екеуі құбырдың ернеуіне шығып, әбден қалжыраған күйі дем алды. Аспанда — жапырлаған жұлдыздар, жерде — жапырлаған үйлердің төбелері. Осы биіктіктен айнала шетсіз-шексіз кеңістікке ұқсап кетті.
Бақташы қыз әлемнің мұншалықты ұлан-ғайыр екенін ойламаған еді. Ол пеш тазалаушының иығына басын сүйеп, еңіреп жылады; көз жасы кеудесіне тамып, беліндегі алтын бояуды жуып жіберді.
— Жоқ, бұл шектен тыс. Мен шыдай алмаймын. Әлем тым үлкен. Шіркін, айна астындағы үстелге қайтып барсам ғой… Қайтып бармайынша көңілім көншімейді. Егер мені шынымен сүйсең, бұрынғы орныма қайта апар!
Пеш тазалаушы кәрі қытайды да, Ешкіаяқты да еске салып райынан қайтармақ болды, бірақ бақташы қыз көнбеді. Амалы жоқ, екеуі құбырмен қайта түсуге мәжбүр болды. Бұл тіптен оңай болған жоқ.
Қайтып келгендегі көрініс
Қараңғы пештің ішінен бөлмеде не болып жатқанын тыңдап көрді. Еш дыбыс естілмеген соң сыртқа шықты. Сонда еденде кәрі қытайдың сынықтары шашылып жатқанын көрді: бұлардың соңынан қуамын деп үстелден құлап, үшке бөлініпті. Арқасы омырылып бір жаққа, басы жұлынып екінші жаққа кеткен.
Ешкіаяқ бұрынғыша өз орнында, «енді не істеймін?» дегендей ойға батып тұр.
— Сұмдық-ай… — деп күрсінді бақташы қыз. — Атам быт-шыт болып сынып қалыпты. Бәрі біздің кесірімізден…
Жөнделген атаның «иә» дей алмайтын халі
Пеш тазалаушы оны жұбатты: «Жөндеуге болады». Арқасын желімдеп, қарақұсынан жамаумен шегендеп тастаса, қайтадан «жап-жаңа» болып шыға келеді.
Расында, көп ұзамай қарт қытай жөнделді. Бірақ бір кемшілігі бар еді: бұрынғыша басын изей алмай қалды.
Ешкіаяқ оған кіжініп: «Сынғаннан бері көкке қарап менменсіп кеттіңіз», — деді де, басты сұрақты қойды: «Енді маған бақташы қызды бере ме, жоқ па?»
Пеш тазалаушы мен бақташы қыз қарт қытайға жалбарына қарады: «басын изеп қоя ма?» деп қорықты. Бірақ ол енді бас изей алмайтын. Ең сорақысы — соны мойындағысы келмейді: «желкемде жамау бар еді» деп жұртқа жариялау кімге ұнасын?
Үстел үстіндегі тыныш бақыт
Сөйтіп, қос ғашық бұрынғыша қатар тұрып қала берді. Ал бақташы қыз бен пеш тазалаушы қарт қытайдың желкесіндегі жамауға «тоба» қылып, өздері сынып қалғанға дейін бірін-бірі сүйіп өтті.