Абай Құнанбаев - өнегелі өмірін өлеңмен өріп, артына мәңгілік мұра қалдырған қазақ халқының маңдайына біткен жарық жұлдызы
Абай Құнанбаев — өнегелі өмірін өлеңмен өріп, артына мәңгілік мұра қалдырған қазақ халқының маңдайына біткен жарық жұлдызы. Оның шығармашылығындағы махаббат пен табиғат лирикасы, саяси-әлеуметтік ойлары, өнер тақырыбы — бәрі де өзіндік өрнекпен, айрықша сезіммен жырланған.
Ән мен өлең құдіреті: бір арнадағы үйлесім
Әсіресе өнер мәселесін көтерген «Құлақтан кіріп, бойды алар» және «Өлең — сөздің патшасы, сөз сарасы» өлеңдерінде ән мен өлеңнің қуаты өзара үйлесім тауып, тұтас бір эстетикалық дүниетанымға айналады. Бұл туындыларға терең үңілсек, ән мен өлеңге тән қасиеттердің табиғатын да, олардың адам жанына әсер ететін тылсым күшін де айқын байқаймыз.
«Құлақтан кіріп, бойды алар»: әуеннің жанға ықпалы
«Құлақтан кіріп, бойды алар» өлеңінде ақын жақсы ән мен тәтті күйдің адамға айрықша әсер етіп, өзгеше сезімге бөлейтінін айтады. Ән — жай ғана дыбыс өрнегі емес, көңіл күйді билеп, сана мен жүрекке бірдей ықпал ететін рухани қуат ретінде сипатталады.
Өлең жолдарындағы негізгі ой
Бір күйгізіп, сүйгізіп,
Ескі өмірді тіргізер.
Өмір тонын кигізіп,
Жоқты бар ғып жүргізер.
Осы жолдар арқылы әннің адамды тылсым күйге бөлеп, өткенді тірілтіп, ескі ойды қайта оятатын күш екені танылады. Абай үшін ән — жүректің емі, жанның қалауы.
«Өлең — сөздің патшасы, сөз сарасы»: сөз мәдениетіне қойылатын талап
Ал «Өлең — сөздің патшасы, сөз сарасы» туындысында Абай өлеңді сөздің төресі деп бағалап, оны шығарушыға да, тыңдаушыға да биік талғам қажет екенін ескертеді. Өлеңнің қадірі — ойдың тереңдігі мен тілдің тазалығында, сөздің салмағы мен мәнінде.
Сөзді былғау — өнерді әлсірету
Бөтен сөзбен былғанса ел арасы,
Ол — ақынның білімсіз бишарасы.
Айтушы мен тыңдаушы көбі надан,
Бұл жұрттың сөз танымас бір парасы.
Бұл үзіндіде ақын сөз өнерінің өзіне тән қасиеті мен құдіретін айқындай отырып, тілдің шұбарлануын, үстірт өлеңқұмарлықты, жалған ақындықты сынайды. Ол өз дәуірінде сөз қадірін түсінбейтін, мағынасыздыққа бой ұрған ортаға ашына үн қатады.
Абай көзқарасы: ән — рухтың тынысы, өлең — ойдың өлшемі
Абай әнді «бір күйгізіп, сүйгізіп, ескі өмірді тіргізер» ұлы күш ретінде жырласа, өлеңді «іші алтын, сырты күміс» сөздің жақсысына теңейді. Осы екі туындыдан ақынның өнерге деген шексіз құштарлығы мен терең құрметі анық көрінеді: ән — сезім әлемін тербейтін қуат, өлең — ақыл мен ойды тәрбиелейтін өлшем.
Қазіргі заман үшін мәні
Ұлы ақынның «Құлақтан кіріп, бойды алар» және «Өлең — сөздің патшасы, сөз сарасы» өлеңдерінде ән мен өлең құдіреті бір арнада тоғысып, өзара үйлесімде жырланған. Мағынасы солғындап, әсемдігі көмескі тартқан тұстар кездесетін бүгінгі өнер кеңістігінде Абайдың осы дара туындылары — талғам мен тазалыққа, тереңдік пен шынайылыққа бастайтын айқын үлгі.