Тіл құралы - қазақ мәдениетінде бұрын соңды болмаған құбылыс

Байтұрсынұлы әліпбиі және ұлттық жазудың жаңғыруы

Ахмет Байтұрсынұлы жасаған әліпби қазақ тілінің табиғатына бейімделген араб жазуы негізінде қалыптасты. Бұл бастама ұлттық жазудың орнығуындағы ірі мәдени жетістікке айналып, сауат ашу мен оқу ісін жүйелеуге тікелей ықпал етті.

Ғылыми дәлел және қоғамдық мінбер

Байтұрсынұлы араб жазуындағы әліпбидің қажеттілігі мен құндылығын Қазақ білімпаздарының тұңғыш съезінде (Орынбор, 1924) және құрылтайында (Баку, 1926) жан-жақты негіздеп, ғылыми баяндамалар арқылы дәлелдеді. Оның ойынша, жазу жүйесі тілдің ішкі заңдылықтарына сүйенгенде ғана халыққа түсінікті әрі өміршең бола алады.

Негізгі түйін

Жазу реформасы қазақ тілінің сингармонизм заңдылығына сүйеніп, ғылыми негізде жасалды. Сондықтан оны әсіресе мұғалімдер қауымы жылы қабылдады.

Сауат ашудан тілтанымға дейін: оқулықтар жүйесі

Ахмет Байтұрсынұлы халыққа ғылым-білімнің қажеттілігін түсіндірумен шектелмей, білім беру ісін жолға қоюға бар күшін салды. Ол өз дәуірінде орыс және татар мектептерінен білім алған ұлт мамандарының ана тілінде сауатты жазуда қиналатынын байқап, мәселенің түбірі жазу дағдысы мен тілдік жүйені дұрыс меңгертуде екенін көрсетті.

Ұстаным: тіл — халық болмысының айнасы

«Әр жұрттың түрінде, тұтынған жолында, мінезінде қандай басқалық болса, тілінде де сондай басқалық болады. Біздің жасынан не орысша, не ноғайша оқыған бауырларымыз сөздің жүйесін, қисынын нағыз қазақша келтіріп жаза алмайды… себебі, жасынан қазақша жазып дағдыланбағандық».

— «Оқу құралы», 1912

«Оқу құралы» және жаңа оқыту тәсілдері

«Оқу құралы» (1912) — қазақ тілінде жазылған тұңғыш әліппелердің бірі. Ол оқытудың жаңа әдістері тұрғысынан өңделіп, 1925 жылға дейін бірнеше мәрте қайта басылды. Қазіргі әдістеме көзқарасы бойынша да бұл еңбек маңызды оқулық ретінде бағаланады.

«Тіл-құрал»: қазақ тіл білімінің тұңғыш жүйелі оқулығы

Қазақ мектептерінің мұқтажын өтеу мақсатында Байтұрсынұлы қазақ тілін пән ретінде үйрететін алғашқы оқулықтарды жазды. Үш бөлімнен тұратын «Тіл-құрал» еңбегінің морфологияға арналған бөлімі (1914), фонетикаға арналған бөлімі (1915), синтаксис бөлімі (1916) жарық көрді. Бұл оқулық кейінгі қазақ тілі оқулықтарының негізін қалады.

Ғылыми жаңалық

«Тіл-құрал» қазақ тіл білімінің сала-сала құрылымын жүйелеп, ғылыми негізін қалады. Ондағы анықтамалардың дәлдігі мен тереңдігі бүгінгі ғылым үшін де мәнін жойған жоқ.

Қалыптастырған төл терминдер

зат есім, сын есім, етістік, есімдік, одағай, үстеу, бастауыш, баяндауыш, пысықтауыш, шылау, сөз таптары, сөйлем, құрмалас сөйлем, қаратпа сөз және басқа жүздеген ұлттық термин.

Әдістеме және мұғалім даярлау: мектеп ісін түзеудің «үш тіреуі»

Байтұрсынұлы тіл оқытудың практикалық құралдарын да ұсынды: «Тіл жұмсар» және мұғалімдерге арналған «Баяншы» — қазақ тілін оқыту әдістемесінің іргесін қалаған еңбектер. Оның оқулықтарындағы «сынау», «дағдыландыру» секілді арнайы бөлімдер қазіргі әдістемелік ғылым үшін де өзектілігін сақтап отыр.

Оқу жұмысының өзегі

«Оқу жұмысының үш жағы үш нәрсеге тіреледі: бірі ақшаға, бірі құралға, бірі мұғалімге. Осы үш тіреуі бірдей тең болса, оқу қисаймайды, ауытқымайды, түзу жүреді…»

— «Оқыту жайында» мақаласынан

Қаржы — тұрақты мүмкіндік
Құрал — бағдарлама, оқулық
Мұғалім — әдіскер маман

Бастауыш білім мазмұны туралы көзқарасы

Ол білімнің іргесі бастауышта қаланатынын ерекше атап, бастауыш мектепте оқытылатын пәндерді нақтылады: оқу, жазу, дін, ұлт тілі, тарих, есеп, шаруа-кәсіп, қолөнер, жағрафия, жаратылыс. Сонымен бірге мұғалім кадрларын арнайы оқу орындары арқылы даярлаудың тиімділігін көтеріп, мұндай мекемелер жетіспеген жағдайда әртүрлі білім дәстүрінен шыққан жастардың әлеуетін ұтымды пайдалануды ұсынды.

Әдіс туралы қағида

1928 жылы «Қай әдіс жақсы?» мақаласында ол әдісті қатып қалған догмаға теңемей, шеберліктің белгісі — түрлі әдісті меңгеру екенін түйіндеді: бір ғана тәсілге байлану — олқылық, ал көп тәсілді игеру — ұстаздық шеберлік.

Тіл тазалығы, емле және жазба тіл мәдениеті

Байтұрсынұлы қазақ тілінің тазалығын сақтауды басты мұрат санады. Өз өмірбаянында (1929) ол Орынборға келгеннен кейін қазақ тілінің дыбыстық жүйесі мен грамматикалық құрылысын зерттеуге кіріскенін, әліпби мен емлені реттеп жеңілдеткенін, жазба тілді қажетсіз кірме сөздерден арылтуға және синтаксистік құрылысын жат ықпалдан тазартуға ұмтылғанын айтады. Сонымен бірге қазақ прозасын жасанды кітаби сипаттан арылтып, халықтық сөйлеу тәжірибесіне жақындату үшін ғылыми терминдерді қалыптастырумен айналысқанын да атап өтеді.

Әдеби еңбек: аударма, публицистика, ояту миссиясы

Ахмет Байтұрсынұлы — ақын, аудармашы, ғалым-лингвист, әдебиеттанушы ретінде өз дәуірінде-ақ жоғары бағаланған тұлға. Ол И.А. Крылов мысалдарын аударып, 1909 жылы Петербургте «Қырық мысал» жинағын шығарды. Бұл аудармалар қазақ оқырманына идеялық тұрғыдан жақын, көркемдік жағынан ұғынықты болып, әлеуметтік ойға ықпал етті.

1911 жылы Орынборда «Маса» жинағы жарық көрді. Жинақтағы өлеңдер жеке бастың мұңынан гөрі қоғамдық ойға, азаматтық үнге құрылған: надандық, енжарлық, мансапқорлық, әділетсіздік сыналып, еркіндік пен ояну идеясы алға шығады.

Публицистика мінбері

1913–1917 жылдары Міржақып Дулатовпен бірге Орынборда «Қазақ» газетін шығарып, мектеп, оқу-ағарту, ел басқару, сауда, отырықшылық және қоғамдық-саяси мәселелерді көтерді. Надандықтан құтылудың жолы — оқу-ағарту екенін табанды түрде насихаттады.

Қоғамдық мойындау және замандастар бағасы

1923 жылы оның 50 жасқа толуы Орынбор мен Ташкентте салтанатты түрде аталып өтті. Замандастары — С. Сәдуақасов, С. Сейфуллин, М. Әуезов, М. Дулатов, Е. Омаров және басқалар — баспасөзде мақалалар жариялап, Байтұрсынұлының қазақ халқына сіңірген еңбегін ерекше жоғары бағалады.

М. Әуезовтің пайымы

Мұхтар Әуезов Ахмет туралы мақаласында оның өсиеті мен үлгісі ұзақ уақыт халық жадында сақталғанын, отарлық қысымға қарсы айтқан ұраны мен ойларының әсері терең болғанын атап өтеді.

С. Сейфуллиннің бағасы

Сәкен Сейфуллин Ахметті өз заманының қарапайым оқығаны ғана емес, халық намысын қорғап, ұлттың арын жоқтаған қайраткер ретінде сипаттайды. Оның оқу мен тіл құралдары арқылы еткен қызметін «таудай» деп бағалайды.

Тарихи мұраның өзегі

Ұлттық жазу

Қазақ тілінің заңдылығына бейімделген әліпби мен емле; сауат ашуды жеңілдеткен реформа.
Тілтаным мектебі

«Тіл-құрал» арқылы фонетика, морфология, синтаксисті жүйелеу; төл терминология жасау.
Әдістеме және ұстаздық

«Баяншы», «Тіл жұмсар» еңбектері; оқу бағдарламасы, оқулық және мұғалім сапасын бір жүйеге келтіру.
Әдебиет пен публицистика

«Қырық мысал», «Маса», «Қазақ» газеті арқылы қоғамдық ойды ояту, жаңа идеяларды тарату.

Ахмет Байтұрсынұлының еңбегі — бір ғана салаға сыймайтын тұтас жаңғыру бағдарламасы: жазуды реформалау, тіл білімін жүйелеу, ұстаздық әдістемені қалыптастыру, әдебиет пен баспасөз арқылы қоғамдық сананы тәрбиелеу. Сондықтан оның есімі қазақ мәдениеті мен ғылымының іргетасын қалаған ұлы тұлғалардың қатарында мәңгі сақталады.