Тіс құрылысы
Тістің орналасуы және дамуы
Тіс ауыз қуысындағы үстіңгі және астыңғы жақсүйектердің иектеріндегі тіс ұяларында орналасады. Тіс эмбрионының дамуы кезінде 7-аптадан бастап ауыз қуысының эпителийі мен дәнекер ұлпасынан түзіледі.
Тістің химиялық құрамы мен физикалық қасиеттері сүйекке жақын. Дегенмен тістің сүйектен айырмашылықтары бар:
- Тіс тозған сайын бірнеше рет ауысады: төменгі сатыдағы омыртқалы жануарларда өте көп, ал адамда әдетте екі рет (сирек жағдайда үш рет) алмасуы мүмкін.
- Тіс сүйек тәрізді бұлшықетке тікелей жалғаспайды.
- Тіс ұясына қазықша тәрізді қадалып, қимылсыз орналасады.
Тістің негізгі қызметтері
Тістердің негізгі қызметтері:
Тістердің эволюциялық өзгерісі және саны
Тістердің тарихи даму (эволюция) барысында біртіндеп саны азайып бара жатқаны байқалады. Мысалы:
Соңғы «ақыл тістің» шықпай қалуы да мүмкін. Сондықтан қазақта «Отыз тістен шыққан сөз отыз рулы елге тарайды» деген мәтел жиі қолданылады.
Тістердің түрлері: сүт және тұрақты тістер
Тұрақты тістер (dentes permanentes)
Тұрақты тістер саны — 32: жоғарғы жақсүйекте 16, төменгі жақсүйекте 16 тіс орналасады. Әрбір жақсүйектің жартысында (бір квадрантта) 8 тіс болады:
- 2 күрек тіс
- 1 сүйір тіс
- 2 кіші азу тіс
- 3 үлкен азу тіс
Жалпы саны бойынша: 8 күрек тіс, 4 сүйір тіс, 8 кіші азу тіс, 12 үлкен азу тіс. Үлкен азу тістің үшіншісі «ақыл тіс» (dens serotinus) деп аталады. Ол ең соңында, әдетте 12–26 жас аралығында жарып шығады. Кейде мүлде шықпай қалуы да мүмкін — бұл адамның тіс санының эволюциялық тұрғыдан азаюын көрсетеді.
Мұның бір себебі — адамның алдын ала ұсақталып, пісірілген тағамдарды жиі тұтынуы.
Сүт тістер
Бала тіссіз туады. Шамамен 6 айдан бастап тіс жарып шыға бастайды, ал 2 жасқа қарай сүт тістері толық шығып бітеді.
Әр жақсүйектің жартысында 5 сүт тіс болады: 2 күрек тіс, 1 сүйір тіс, 2 азу тіс. Сүт тістерінде кіші азу тістер және ақыл тістер болмайды.
6 жастан 12–13 жасқа дейін сүт тістері біртіндеп түсіп, олардың орнына тұрақты тістер өсіп шығады.
Тістердің жарып шығу мерзімдері
| Тіс атауы | Жақсүйек | Сүт тістер (ай) | Тұрақты тістер (жас) |
|---|---|---|---|
| Ортаңғы күрек тіс | Үстіңгі / Астыңғы | 7–8 / 6–7 | 7–8 / 6–7 |
| Шеткі күрек тіс | Үстіңгі / Астыңғы | 8–9 / 7–8 | 8–9 / 7–8 |
| Сүйір (үшкір) тіс | Үстіңгі / Астыңғы | 18–20 / 16–18 | 11–12 / 9–10 |
| Бірінші кіші азу тіс | Үстіңгі / Астыңғы | — | 10–11 / 10–12 |
| Екінші кіші азу тіс | Үстіңгі / Астыңғы | — | 10–12 / 11–12 |
| Бірінші үлкен азу тіс | Үстіңгі / Астыңғы | 14–15 / 12–13 | 6–7 / 6–7 |
| Екінші үлкен азу тіс | Үстіңгі / Астыңғы | 23–24 / 20–22 | 12–13 / 11–13 |
| Үшінші үлкен азу тіс (ақыл тіс) | Үстіңгі / Астыңғы | — | 17–21 / 12–26 |
Ескерту: мерзімдер жеке ерекшелікке қарай аздап ауытқуы мүмкін.
Тістің құрылысы
Негізгі бөліктері
- Тіс сауыты (corona dentis) — қызыл иектен шығып тұратын ең жуан бөлігі.
- Тіс мойны — сауыт пен түбірдің арасындағы сәл жіңішкерген бөлік; бұл жерді қызыл иек кілегей қабаты қоршайды.
- Тіс түбірі — тіс ұясына қазықша тәрізді қадалып орналасады; түбір саны 1-ден 3-ке дейін болуы мүмкін.
Тістердің барлығының ішінде қуыс болады. Бұл қуыс жұмсақ, борпылдақ дәнекер ұлпаға толып, онда қан тамырлары мен жүйкелер тарамдалып орналасады. Олар тіс түбірінің ұшындағы тесік арқылы келеді.
Тіс қуысын екі бөлікке бөледі: сауыт бөлігіндегі қуысты сауыт қуысы, ал түбірге қарай созылғанын түбір өзегі дейді.
Тіс сауытының беттері
Әрбір тіс сауытында әдетте 5 бет ажыратылады:
- Тіл беті — тілге қараған беті.
- Кіреберіс беті — ауыз кіреберісіне, ерінге қараған беті.
- Жанасу беттері — көрші тістермен беттесетін жақтары. Тіс доғасындағы бағытқа қарай олар аралық бет және қашық бет деп те сипатталады.
- Тістенетін (шайнайтын) бет — үстіңгі және астыңғы тістердің бір-біріне қараған беті.
Тіс емдеу тәжірибесінде тіл беті жиі ауыз (ішкі) беті ретінде де аталады.
Эмаль
Эмаль тіс сауытының сыртын қаптайды. Түсі ақ немесе ақшыл-сары реңді. Құрамында шамамен 3,5% органикалық және 96,5% анорганикалық зат болады. Құрылысы призмалардан тұрады.
Эмаль — энамелобласттар түзетін өте қатты тін. Оның сыртында жіңішке кутикула қабаты болады. Эмаль ыстық-суық әсерінен және желінуден зақымдануы мүмкін.