Қыз баланы тәрбиелеу дәстүрі
Кіріспе
Зерттеу жұмысының өзектілігі: ұлттық тәлім-тәрбиені бүгінгі мектеп тәжірибесінде оқушылардың қоғамдық бірлестіктері мен ұйымдық жүйесі арқылы ұйымдастыру және басқару жолдарының педагогикалық мәні мен әдістемелік мүмкіндіктері толық ашылмағаны байқалады. Ұзақ жылдар бойы оқушылар ұйымы бірыңғай саяси тәртіпке негізделіп келді. Ал халықтық-демократиялық қағидаларға сүйенген, ұлттық тәлім-тәрбие негізінде құрылған жаңа модельді жасау мен оны арнайы зерттеу қажеттілігі айқын сезіледі.
Осы қажеттілік “Қазақ этнопедагогикасы негізінде оқушыларға ұлттық тәлім-тәрбие беру” (1–4 сыныптар бойынша) тақырыбындағы шығармашылық зерттеудің өзектілігін негіздейді.
Ғылыми болжам
Егер халық педагогикасындағы ұлттық тәлім-тәрбиенің ғылыми-педагогикалық негіздері айқындалса, онда оқушы-жастардың ұлттық сана-сезімі жетіліп, тұлғалық қасиеттері жан-жақты дамиды. Себебі әлемдік құндылықтар мен ұлттық ерекшеліктерді кіріктіре меңгертудің мүмкіндігі артады.
Зерттеудің мақсаты
Мектепте ұлттық тәрбие беруге негізделген жаңа модель жасап, оны оқу-тәрбие үдерісіне енгізу арқылы жан-жақты дамыған, ұлтжандылық қасиеттері қалыптасқан азамат тәрбиелеу.
Зерттеудің міндеттері
- Оқушылар ұйымының қалыптасу тарихы мен теориялық негіздерін ғылыми-педагогикалық тұрғыда зерделеу.
- Оқушылар ұйымы арқылы ұлттық тәрбие берудің жаңа моделін жасап, оны іске асыру жолдарын айқындау.
Ғылыми жаңалығы және теориялық мәні
- Оқушылар ұйымының қалыптасу тарихы жүйеленді.
- Қалыптасу негіздері педагогикалық тұрғыда зерделенді.
- Қазіргі талаптар мен жалпыадамзаттық рухани-мәдени құндылықтарға сай жаңа модель ұсынылды және оны іске асырудың ғылыми-әдістемелік жолдары айқындалды.
Практикалық мәні
- Оқушылар ұйымы арқылы ұлттық тәрбие берудің бағдарлама-нұсқаулары көрсетілді.
- Бағдарламаны оқу-тәрбие үдерісіне енгізуге арналған әдістемелік бағыттар ұсынылды.
Тәрбие саласындағы этнопедагогика
Этнопедагогика — этникалық қауымның тәрбиелік тәжірибесінің, педагогикалық дәстүрлерінің дамуын зерттейтін педагогикадағы жаңа бағыт. Педагогиканы халықтық тәрбиемен қатар қарастыру тек қызығушылық тудырып қоймайды; тарихи-педагогикалық зерттеулердің нәтижелілігін арттырып, ғылыми теориялардың өміршеңдігін тексеруге мүмкіндік береді.
Дегенмен, халықтық тәрбие мен ғылыми педагогиканы бірдей деп қарастыру дұрыс емес. Этностық тәрбиенің өзіндік сипаты мен терең ерекшеліктерін түсіну қазіргі тәрбие теориясы мен практикасы үшін аса маңызды.
Негізгі түйін
Дәстүр — қатып қалған форма емес: уақыт өте келе жаңарып, қажеттіні сақтап, тозғанын қалдырып отыратын тірі құбылыс.
Этнопедагогика және ұлттық дәстүрдің мәні
Әр халықтың ғасырлар бойы жинақталған салт-санасы мен дәстүрлері болады. Олар сол халықтың адам тәрбиесі, адамгершілік ұстанымы, өмірге көзқарасы және рухани әлемінен туындайды. Сондықтан дәстүр — халықтың жан дүниесінің айнасы әрі ұрпақ қадір тұтар мұра.
Дәстүрдің бәрін өзгермейтін ереже деп қабылдауға болмайды. Ол ұрпақтан-ұрпаққа өткен сайын заманның талабына сай мазмұндық өзгерістерге ұшырап, байып, жаңғырады. Қоғаммен бірге дамитындықтан, керектісі сақталып, өмір ырғағына ілесе алмағаны көмескіленеді — бұл табиғи заңдылық.
Тәрбиенің өзегі
Адам өмірінің мәні — тек жеке бас қамы емес, қоғам мүддесі мен ұрпақ болашағына қызмет ету. Қуаныш та, қайғы да, салтанат та — ортақ өмірдің құрамдас бөлігі.
Қай дәстүр болмасын халықтың көзқарасынан туып, тұрмыстық қажеттілік сынынан өтіп барып қалыптасады. Халық тек материалдық байлықтың жасаушысы ғана емес, рухани құндылықтардың да сарқылмас көзі екені туралы ойлар бұл тұжырымды тереңдете түседі.
Халықтың рухани мұрасын құрметтеу — адамгершілік пен ұят ұғымдарын сақтаумен тікелей байланысты. Ұрпаққа жеткен даналықтың өшпейтін себебі — халықтың өз мұрасын сақтап, жаңартып, жаңа өмір талабына қызмет еткізе білуінде.
Қазақ дәстүрлері: тіл мәдениеті, ұжымшылдық, этика
Қазақ халқы тарихи тұрғыдан ұжымшылдықты жоғары қойған: “Жұмыла көтерген жүк жеңіл” қағидасы қуаныш пен қиындықты бірге көтеру мәдениетін орнықтырды. Қолда барды бөлісу, өзара көмек көрсету секілді әдет-ғұрыптар берік дәстүрге айналды.
Ұлттық дәстүрлердің көп салалы болуы — өмір салты, географиялық орта, әлеуметтік-экономикалық жағдай, шаруашылық түрі және дүниетанымға байланысты. Қазақ үшін “Өнер алды — қызыл тіл” қағидасы сөзді, ойды, парасатты құрметтеудің өлшемі болды.
Шешендік пен бітім
Жер дауы, құн дауы, жесір дауы сияқты күрделі мәселелердің өзі кейде “бір ауыз аталы сөзбен” шешілген. Бұл — ақыл мен мәмілені жоғары қоятын рухани дәстүрдің көрінісі.
Этикалық-эстетикалық тәрбие
Дәстүрдің өзегінде адалдық, адамгершілік, ізет, үлкенге құрмет, кішіге қамқорлық сияқты құндылықтар жатыр. Тәрбие — адам бойына адамгершілік дағдыны сіңіру ықпалы.
Халық өз ұрпағының мұратсыз болуын қаламайды. Жақсы ғұрпын өнеге етіп ұстанады. Сол себепті ұлттық дәстүрді қадірлеу — өткенді ғана емес, болашақты да тәрбиелеудің жолы.
Табиғатпен етене тәрбие: обал-сауап және жанашырлық
Қазақ дүниетанымында туған жер ұғымы — өзен-көл, тау-тас, орман-тоғай, ұшқан құс пен жүгірген аңмен тұтас қабылданады. Табиғат көрінісінің “тұнығын бұзбай” аялау — обал-сауап өлшемімен бекіген тәрбиелік ұстаным.
Тұрмыс бұйымдарындағы ою-өрнек те табиғатпен байланысқан эстетикалық ойлаудың белгісі: таудың сілемі, өзеннің иірімі, гүлдің жапырағы, аңның мүйізі — бәрі дүниені танудың көркем тілін қалыптастырған.
Тыйым мен тағылым
- Құстың ұясын бұзбау, жұмыртқасын сындырмау, балапанын жәбірлемеу — ұрпаққа айтылатын тұрақты өсиет.
- Жазықсыз аң-құсқа тиіспеу — қатыгездікке, қанқұмарлыққа қарсы тәрбиелік тежегіш.
- “Таспен атқанды аспен ат” қағидасы — мейірім мен кешірім мәдениетін орнықтырады.
Аққу — халық эстетикасы мен этикасын тоғыстырған символ. “Аққудай ару” тәрізді теңеулер әйел затының нәзіктігі мен тазалығын айшықтаса, “аққуы қайтып оралмаған көлдей” деу — адамның ішкі күйін табиғат бейнесі арқылы суреттеудің көркем үлгісі.
Кейде жылан үйге кірсе, “зияны тимесе, қорқып келген шығар” деп басына ақ құйып шығару секілді ғұрыптар да кездеседі. Мұнда тіршілік иесіне қиянат жасамау, кең пейіл мен бейбіт мінездің тәрбиелік мәні жатыр.
Малға құрмет және тазалық мәдениеті
Мал — тұрмыс тірегі. Оны қорлау қиянат саналған. Мал сойғанда қинамай, батасын айтып, тазалықты сақтап, қанды ретімен көму сияқты әрекеттердің астарында әрі жанашырлық, әрі санитарлық-мәдениет өлшемі жатыр.
Халықтың табиғатқа, жан-жануарға жанашырлықпен қарауы бүгінгі күнге дейін есім қою дәстүрінен де көрінеді: Ақмарал, Құралай, Қарлығаш, Ботакөз, Бүркіт, Қаршыға секілді атаулар — сұлулық пен ерлікке ұмтылыстың көрінісі.
Түпкі мұрат — бостандық пен тыныш өмір. Осы тұрғыдан алғанда халықтың мейірімге, озбырлыққа қарсы тұратын адамгершілік дәстүрлері жалпыадамзаттық мұраттармен сабақтасып жатыр.