Күләш жымиып күлді
Күзгі тыныштық
Күзгі күн еді. Күн ұзаққа екпіндетіп соққан долы жел кешке қарай тыншыды да, әлем құлаққа ұрған танадай мүлгіді. Күн батып бара жатыр. Батар күннің сәулесі қызарып шашырап, дөңес жерлер қарауытып, қабағын жауып түнеріп тұр. Күншығыс жақтан құшағын жайып келе жатқан қою қараңғылық жапан даланы көп ұзамай бүркейтіндей.
Дала бос. Дала көңілсіз. Сарғайған шөп, мал тұяғымен қырқылып, тақырланған жер жүректі тартпайды. Жүрек әлденені іздегендей: қызықты жаздың құлпырған шағын жоғалтқандай.
Жол жиегіндегі кішкене шалшық су — бұдан екі-үш ай бұрын шалғыны балбырап, ұйысып жатқан көгал еді. Енді таздың басындай аламыштанып, ұйысқан шалғынның әр жерінде бірен-саран түбірі ғана қалыпты. «Мұнда көгорай шалғын бітіп, суы кемерінен асып шалқыған» деп кім айтар?
Күздің суреті — табиғаттың ғана емес, адамның да көңіл күйін ашып береді: бос кеңістік, сынық реңк, ішкі ізденіс.
Осы тыныштықтың ішінен оқиға да, мінез де, қайшылық та айқынырақ көрінеді.
Белеске шыққан арба
Күн бата Ырысбайдың белесіне жалғыз атты қақпалап, қорапсыз арбаға мінген екі адам тырмысып келе жатты. Жеккен ат арық, көтерем: сүйектері ыржыңдап тұр. Шыбыртқы тисе бар денесін салып жіберіп, солқылдап жортақтаған болады да, аздан соң қайтадан аяңға басады. Арбаны қиқая бір иығымен тартып, бір көзін айдаушының шыбыртқысынан айырмайтындай.
Арбаның алдыңғысында домалақ жүзді, көзі кішірек, бақа көз қара кісі отыр. Көрінер-көрінбес мұрты бар, ернінде бұлтиған насыбай. Ара-тұра шыбыртқылап қойып, «шырт-шырт» түкіреді де, үндемей алға қарайды — терең ойға шомған адамдай. Бұл — бесіншідегі пысық жігіт, бүгінгі ауылнай Кебекбай еді.
Артында қызыл шырайлы жас жігіт: үстінде көнелеу қара шинель, басында фуражка, мойнында асынған қылыш. Арбаның шетіне аяғын салбыратып, қылышты алдына көлденең қойып келеді. Бұл — болыстық милиция, Қайың болысына келгелі Құрымбай, яғни «Құреке» аталған адам.
Кейіпкерлердің арақатынасы
Кебекбайдың тілінде — есеп пен «реті келер» дейтін кекесін бар. Құрымбайдың ішінде — беделге деген сенім мен жасырын аңсар. Екеуінің үнсіздігі жолдың ауырлығынан емес, әрқайсысының ішкі есебінен.
Белеске шыққанда күннің соңғы шұғыласы семіп, күн ұясына кірді. Меңіреу қараңғылық жер жүзіне қанат жайғандай болды. Төменде — ылдидағы ауыл. Мұнарланған түтін, үрген ит, ыңырсыған мал. Бір жақтан ән даусы да естілді: жігіттің қызға өкпелеп айтқан кешкі әні Құрымбайдың жүрегін қытықтағандай.
Құрымбайдың ішкі әлемі
Әлгі әнмен бірге Құрымбайдың көкірек түбінде жатқан ескі сырлар қозғалды. Ол кезде Құрымбай жас еді; ауылдың «жабайы» адамдарының бірі саналатын. Оны адам деп елеуші аз болатын. Тіпті, Байкөбектің тоқалы да «бұ да адам болып, кісіге сөз айта ма» дегендей мысқылдағаны есінен кетпеген.
Арман
Құрымбайдың ойынша, дүниеде әйелден қадірлі нәрсе жоқ. Әйелі бар адам — бақытты адамның бірі. Осы түсінік оны алға сүйреді: милиция болған соң «енді көзге ілмегендер ашылып сөйлесер» деп үміттенді, таңдап жүріп біреуін аламын деді.
Шындық
Бес айдың ішінде талай ауыл аралады, «сұлу қызы бар» деген үйлерге әдейі соқты. Бірақ бір қырсық — реті келмеді: бірде шешесі ұйықтамайды, бірде қыз басқа үйге барып жатады. Құрымбайға келгенде, сылтау әрдайым табылды.
Нұржанның үйіндегі кеш
Үй ішінде шай үсті. Нұржан жұмыстан алқынып келген: ыстық шай ішкен соң, тер бұрқырап, маңдайы тершіп кетті. Шайды Күләш құйып отыр. Қатыны Меруерт — байы мен Күләштің ортасында, аяқ киімін көсілтіп қойып, шайын сіміріп отыр.
Үй ішіндегі кернеу
Меруерт «жасың елуге асып кетті, кісі жалдап үйретсеңші» деп аяныш білдірген болады. Бірақ Нұржан мұны мін көріп, ашуға басады: «қарыз көп, банкке берешек, киім жоқ» деп тұрмыстың тарлығын бетке басады. Меруерт те тынбайды: Күләшке «әкеңе көмектес» деп ақыл айтады.
Күләш ерке өскен: әкесін аяса да, ел сөзінен қысылып, жұмысқа бір беттей алмайды. Дегенмен, ата-анасының көңілін табуға шебер еді — жабырқаса да, күлдіріп жіберетін.
Сол сәтте сыртта ит үрді. Есікте сыбдыр естілді. Қылышы салақтап, винтовкасын сүйретіп, Құрымбай мен Кебекбай үйге кірді. «Кеш жарық!» — деген сәлемнің өзіне үй іші үрпиісіп қалды. Меруерттің зәресі ұшты: «милиция қыз алып кетіпті» деген сөз жақында ғана естілген.
Қонақтар төрге шығып, қыз айттыра келген құдадай шіреніп отырды. Кебекбай сөзді жүйелеп, келген шаруаларын айтты: болыс «нәлөк» тізімі кем жазылған деп сенбейді екен, қайтадан жүріп жазғызуға жіберген көрінеді.
Үйге кіргеннен-ақ Құрымбайдың көзі Күләшта болды. Алдымен қызыл тақиясы, қою қара шашының маңдайдан айырылғандағы аппақ жігі, одан төмен жазық маңдайы, күлімсіреген қара көзі… Әсіресе көзі — Құрымбай мұндай көзді көрмегендей. Күләш бастапқыда бір қарап еді, тікірейген ала көз қадалып қалған соң, елемеген болып шай құя берді.
Түнгі оқиға
Түн. Үй іші қараңғы. Нұржан мен Меруерт қорылдап жатыр. Бұрыштағы қуыста жатқан Күләш бір қозғалыстан оянып кетті. Қасына үрейленіп жақындаған — Құрымбай. Ол қолын көрпеге созған сайын, Күләш жиырылып, ірге тартады.
Ішкі монолог және тоқтау
Құрымбайдың ойы шарқ ұрады: өзі — милиция, ел сыйлаған адам, талай еркектің өзіне қарсы келмегенін есіне алады. Бірақ дәл осы жерде белгісіз бір күш оның өршіп кетуіне мүмкіндік бермей, қайта жуасытады. Күләштің «қойыңызшы» деген сөзі әр әрекетті тоқтатып тастайды.
Бір сәт ол «замандас емеспіз бе?» деп сөз бастайды. Күләш салқын ғана: «Жұмыс адамысыз ғой, ұйқыңыздан қалмаңыз, барып жата қойыңыз», — дейді. Сол мезет Құрымбай тағы ұмтылғанда, Күләштің қолы маңдайына сақ етіп тиеді. Құрымбай тұла бойы суып, төсегіне үнсіз шегінеді.
Ауылнайдың сөзі
Ауылнай Кебекбай ояу екен: «Немене, іс бітті ме?»
Құрымбай күрсініп: «Болмайды…»
Салық тізімі және әділеттің салмағы
Ертеңінде тезек қаласының ішінде он шақты адам қатар отырды. Ауылнай Нұржаннан малын тәптіштеп сұрап, «жасырсаңдар — ертең айып тартасыңдар» деп қысады. Жанында байсымақ Кәрім, сүбе би Дәуіт отыр.
Меруерт шыдамай араласады: «бір-екі сиыр мен бір ат барын өзің де білесің» дейді, әрі «алдымен Кәрім, Дәуіттен сұра» деп тиіседі. Дәуіттің ашулы ала көзі бәрін тіксіндірді. Ақыры ауылнай Нұржанның екі қойы мен бір ешкісін жазды, ал Дәуіттің малы сол жерде қағазға түсе қоймады.
Күләштің сөзі — ұяттың айнасы
Жүріп кетерде Құрымбай үй жанында тұрған Күләшке жолығып қалады. Күләш жымиып: «Байлардың жүздеген қойын көрмей, біздің үйдің екі қойын жазып кетіп отырсыздар… бұл тіпті жігітшілігіңізге лайық емес», — дейді.
Сол сәтте Құрымбай өз ісінің бұрыстығын анық сезгендей болады: ұялып, бетінен оты шығып, жауап қайтара алмай қалады.
Арба ауылдан шыға бергенде Құрымбай артына қарады: Күләш иығына екі шелегін салып суға кетіп бара жатыр екен. «Маладес қыз екен, әттең оқымай қор болған екен…» деді.
Кейінгі жаңалық
Ауылға салық қағазы келгенде, кім жазғаны белгісіз, Дәуіттің он бес қойына салық салынып келді. Мұны естігенде Нұржан миығынан күліп: «Оқасы жоқ, көппен бірге тарттың ғой», — деп бір марқайып қалды.
Шай құйып отырған Күләштің есіне Құрымбайдың кетерде ұялғаны түсті: құлағына дейін қызарып, жауап қайтара алмағаны. Ол өз-өзінен жымиып: «Қалай да жігіт екен, жарады», — деп іштей риза болды.
1925.