Мәмбет би Бұлғақұлы
Ауызша тарихтың өзегі: шындық пен жад
Ауыз әңгімелердің ар жағында көбіне шынайы оқиғалардың тізбегі жатады. Бұл — өткен тарихымыздың ауыздан-ауызға жеткен шежіресі, жазба тарихтың егізі. Сондықтан ел ішіндегі әңгімелерді ой елегінен өткізіп, тарихи деректермен салыстырып, сүзгіден өткізе пайдалана алсақ қана, олар ұлттық рухани байлыққа айналады.
Неге бұл маңызды?
- Ауызша дерек — халық жадындағы тәжірибе мен сабақтың сақталу жолы.
- Жазба және ауызша деректі қатар қарастыру тарихи шындыққа жақындатады.
- Тұлғалардың қызметін бүгінгі ұрпаққа түсінікті етіп жеткізу — мәдени жауапкершілік.
Шөмекей Мәмбет аталық: ел аузындағы бедел
Ел ішінде есімі аса құрметпен аталатын, сайын даланың сар жолынан үзіліп естілетін ақыл мен әділ сөз иелерінің бірі — Шөмекей Мәмбет аталық Бұлғақұлы. Оның есімі Сыр мен Қыр арасында жиі айтылғанымен, бүгінге дейін ұлағатты сөздері, тәлім-тәрбиелік кеңестері және атқарған қызметтері жайлы деректер толық жүйелене қойған жоқ.
«Аталық» атауы нені білдіреді?
Халық Мәмбеттің адамгершілігі мен парасатына риза болып, есіміне «аталық» деген құрметті атауды қосқан. Шығыс елдерінде, соның ішінде қазақ дәстүрінде «аталық» — қамқоршы, ақылшы деген мағына береді. Нақтырақ айтқанда, бұл атақ ханның ұлдарын тәрбиелеуші, тәлімгер тұлғаны білдірген; кейіннен хан сарайындағы шендік дәрежеге айналған.
Ел басқарған әулетке ақыл қосу — екінің бірінің қолынан келмейтін іс. Осы қырынан қарағанда, Мәмбет аталықтың ірі тұлға болғанын аңғару қиын емес.
Жазба дерек пен саяси қызмет ізі
Мәмбет аталық әрдайым Кіші жүз ханы Әбілқайырдың қасынан табылып, оның көрші Ресей империясымен қарым-қатынасына қатысты істерге араласқан. 1738 жылғы 3 тамызда Орынбор шекаралық комиссиясының бастығы В.Н. Татищевтің қабылдауында болған Әбілқайыр ханға ілескен 12 бидің бірі — осы Мәмбет аталық.
Ант беру құжатындағы орны
Ант берген ру ақсақалдары мен билердің ішінде (56 адамның бірі ретінде) Кіші жүз Алшын, Шөмекей — Мәмбет аталық Бұлғақұлы да болғаны айтылады. Құжатқа Әбілқайыр хан мен баласы Ералы сұлтанның мөрлері басылып, билер қол қойған.
Бұл дерек «Айқап» журналында М. Сералиннің «Қазақ қай заманында Россияға қосылған» (1913) мақаласында да кездеседі.
Жазба дерек осылай сақталса, ауызша деректер де бұл мазмұннан алшақ емес. Демографиялық (текті есептеу) тәсілмен әр ата буынын 25–30 жыл деп есептегенде, Мәмбет аталық шамамен 1704–1769 жылдары өмір сүрген деген болжам жасалады.
Халық ісіне араласқан қайраткер
Мәмбет аталық туралы сөз еткенде, тек шығу тегі мен жас мөлшерін ғана емес, қазақ қоғамы үшін атқарған еңбегін де айқын айту қажет. Еділ бойындағы қалмақтар, башқұрттар, түрікмендер мен Жоңғар Алатауындағы қонтайшылардың шапқыншылық әрекеттері күшейіп, ел тағдыры таразыға түскен шақта, Әбілқайырдың іргелі Ресейге бодан болу туралы саяси шешіміне қолдау білдіргендердің бірі ретінде аталады.
Ықпал мен жауапкершілік
Кіші жүздің Шөмекей тайпасы атынан антқа қол қойған екі адамның бірі болуы — Мәмбет аталықтың хан мен халық арасындағы ықпалды тұлға болғанын аңғартады.
Әбілқайыр хан қайтыс болғаннан кейін Нұралы сұлтанды хан көтеру үшін генерал-губернаторға арнайы хат жолдап, үндеуге қол қойғандардың ішінде (алдыңғы қатарда Жәнібек тархан аталған) Мәмбет аталықтың да аты айтылады. Сонымен қатар, Әбілқайырдың өлімін анықтауға белгіленген төрт бидің бірі ретінде тағайындалғаны көрсетіледі.
Би, батыр, кеңесші
Кей деректерде Мәмбет биді батыр деп те атайды. Әбілқайыр ханның ұсынысымен 1723–1724 жылдары қазақ даласында өткен Бұланты, Білеуті және Аңырақай шайқастарында жоңғар қонтайшыларының жасағына қарсы күресте қазақ қолбасшыларына кеңесші болғаны айтылады.
Соңғы сапар және тарихи жады
Аңыз-әңгімелерде Мәмбет аталықтың қыс мезгілінде Арқа жақта қайтыс болғаны, сол кезде аманаттап уақытша жер қойнына тапсырылғаны баяндалады. Күн жылып, тоң еріген шақта аманатын орындап, Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне әкеліп жерлегені айтылады.
Бүгінде оның есімі қазақтың хан-сұлтандары мен билері қатарында аталып, тарихи жадта сақталып келеді.