Тас дәуірі
Қазақстан аумағындағы көне қоныстану және тайпалық бірлестіктер
Қазіргі Қазақстан аумағын ежелгі адамдар шамамен 1 миллион жыл бұрын мекендей бастаған. Қола дәуірінде Сібір, Жайық өңірі, Қазақстан және Орта Азияның ұлан-ғайыр далаларын тегі мен тарихи тағдырлары ортақ, өзара туыс тайпалар қоныстанды. Олар жарқын әрі біртектес мәдени мұра қалдырды. Ғылымда бұл құбылыс Андрон мәдениеті деп аталады.
Ерте темір дәуірінде (б.з.б. I мыңжылдықтың ортасы) Қазақстан жерінде тайпалық одақтар қалыптасты: оңтүстік, шығыс және орталық өңірлердегі тайпалар сақ одағына, ал батыс пен солтүстіктегі тайпалар савромат бірлестігіне бірікті.
Ежелгі мемлекеттер және халықаралық байланыстар
Б.з.б. III ғасырда Қазақстан аумағындағы бірқатар тайпалар өз мемлекеттілігін қалыптастырып, көрші және алыс елдермен саяси қарым-қатынас орнатты. Солардың алғашқысы — сюнну (ғұндар). Зерттеушілер ғұндарды түріктердің арғы ата-бабаларының бірі деп қарайды. Бірлестікті Мөде басқарған тұста ғұндардың даңқы кең жайылды, ал батысқа жасаған жорықтары «Халықтардың ұлы қоныс аударуына» түрткі болды.
Жетісудағы үйсін мемлекеті
Жетісуда тиграхауда сақтарының мұрагері саналатын үйсіндер шамамен б.з.б. 160 жылы Іле аңғарында өз мемлекетін құрды. Олар Қаңлы мемлекетімен шектесті.
Бұл мемлекеттер Қытай, Парфия, Рим және Кушан империясы сияқты ірі саяси бірлестіктермен саяси, экономикалық әрі мәдени байланыстар орнатқан.
Ресей империясының отарлау саясаты және әкімшілік реформалар
Қазақстанды Ресейдің отарлауы 1731 жылы Кіші жүз ханы Әбілқайырдың Ресей қоластына өтуінен басталды. Үдеріс 130 жылдан астам уақытқа созылып, XIX ғасырдың 60-жылдарының ортасына қарай толық аяқталды. 1731–1860 жылдары Қазақстан көбіне сөз жүзінде ғана бағынып, іс жүзінде ру-тайпа билеушілері дербес саясат жүргізе берді.
Патша өкіметі халық көтерілістерін қатаң басып отырса да, елдің ішкі істеріне (сот жүйесі, руаралық мәселелер) шектеулі деңгейде араласты. Беделді адамдарға жалақы тағайындап, атақ беріп, әкімшілік реформалар арқылы және қарсылық көрсеткендерді жазалау арқылы ықпалын күшейтті.
1822 жылғы құжат
«Сібір қырғыздары (қазақтары) туралы жарғы» арқылы Орта жүздегі басқару тәртібі бекітіліп, хандық билік жойылды, «аға сұлтан» лауазымы енгізілді.
1824 жылғы құжат
«Орынбор қазақтары жөніндегі жарғы» негізінде Кіші жүзде хандық биліктің орнына Ресей үлгісіндегі әкімшілік басқару жүйесі орнықты.
Ішкі округтер құрылып, округтер болыстарға, болыстар ауылдарға бөлінді. XIX ғасырдың басында Хиуа мен Қоқан билеушілері Оңтүстік Қазақстанға бақылау орнатып, қазақтар олардың қысымына қарсы жиі көтеріліс жасады.
Отарлық езгінің күшеюі, шұрайлы жерлердің тартып алынуы және бекіністердің салынуы Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыстың (1837–1847) туындауына ықпал етті. XIX ғасырдың 60-жылдарында Қазақстанның Ресейге қосылу үдерісі толық аяқталды.
XX ғасыр басы: соғыс, көтеріліс, ұлттық қозғалыс
1914 жылғы 1 тамызда Ресейдің Бірінші дүниежүзілік соғысқа тартылуы Қазақстан халқына ауыр соққы болды. Жалпы наразылық 1916 жылғы көтеріліске ұласты. Көтерілістің басты себептерінің бірі — патшаның 1916 жылғы 25 маусымдағы 19–43 жас аралығындағы ер азаматтарды майданның қара жұмысына алу туралы жарлығы еді. Ең ірі ошақтар Жетісу мен Торғайда болды.
1917 жылғы Ақпан революциясының жаңғырығы Қазақстанға да жетті. Сол жылы 21–28 шілдеде Орынборда өткен I Бүкілқазақ съезінде ұлттық автономия, жер-су мәселелері, Құрылтай жиналысына әзірлік және қазақ саяси партиясын құру мәселелері талқыланды.
Алаш қозғалысы
Әлихан Бөкейханов, Мұхамеджан Тынышбаев, Міржақып Дулатов, Ахмет Байтұрсынов, Жанша және Халел Досмұхамедұлы, Мағжан Жұмабаев және өзге қайраткерлер Алаш партиясын құрды. Мақсат — отарлық езгіден азат болу идеясы төңірегіне топтасып, дербес Алашорда демократиялық мемлекетін қалыптастыру еді.
Алайда көп ұзамай, 1917 жылғы большевиктік революциядан кейін, Қазақстанда да Кеңес билігі орнықты.
Кеңестік кезең: жаңғыру, қасірет, демографиялық өзгеріс
Бірінші дүниежүзілік және азамат соғыстары ел шаруашылығын күйретті. 1920–1921 жылдардағы қыста болған жұттан ірі қараның жартысына жуығы қырылды, ал 1921 жылғы жазда егін шықпай, аштық жайлады. Ел тек 1920-жылдардың соңына қарай еңсе тіктей бастады.
1920 жылы Қазақстан автономиялы мәртебе алса, 1936 жылы КСРО құрамындағы одақтық республика болды. Одақтық үкімет жоспарлы жүйе арқылы ірі жобаларды жүзеге асырып, өнеркәсіпті жедел дамытуға ден қойды: 1941 жылы өнеркәсіп өндірісі 1913 жылмен салыстырғанда сегіз есеге артты.
Қазақстан аумағында мыңдаған өндіріс орны ашылып, он мыңдаған шақырым теміржол және автомобиль жолдары салынды. Аймақ түсті және қара металл, көмір, мұнай, бидай және мал шаруашылығы өнімдерін өндіретін ірі орталыққа айналды. 1991 жылға қарай Қазақстанның үлесіне қорғасын, мырыш, титан, магний, қалайы өндірісінің шамамен 70%-ы, фосфор мен хромның 90%-ы, күміс пен молибденнің 60%-дан астамы тиесілі болды.
Ауыр құн: ұжымдастыру және ашаршылық
Дегенмен бұл жетістіктер қазақ халқы үшін өте қымбатқа түсті. Социалистік индустрияландыру мен күштеп ұжымдастыру 1930-жылдары жаппай ашаршылыққа әкелді. Қазақтардың бір бөлігі Қытайға және көршілес Орта Азия елдеріне үдере көшті.
1931–1934 жылдары аштық пен аурудан 1,5 миллион адам қаза тапты, бұл қазақ этносының шамамен 40%-ына тең еді.
Депортациялар және этнодемографиялық салдар
Қазақстан бұрынғы КСРО кеңістігіндегі жергілікті халықтың үлесі ең төмен республикалардың біріне айналды. Бұл жағдай тек 1930-жылдардағы қырғынмен емес, сондай-ақ КСРО-ның өзге өңірлерінен жүз мыңдаған адамды мәжбүрлі түрде қоныс аударумен де байланысты болды. 1937–1938 жылдары террор құрбандарына арналған лагерьлер жүйесі кеңейді.
- 1935–1940 жылдары Батыс Украина, Беларусь және Литвадан поляктардың жаппай жер аударылуы болды (шамамен 120 мың адам).
- Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары Қазақстанға Поволжье немістері, Кавказдан шешендер, ингуштар және басқа да халықтар күштеп көшірілді.
- 1950–1960 жылдары тың игеру науқаны кезінде Ресей, Украина, Беларусьтен миллиондаған адам көшіп келді.
Тек кейінгі жылдары қазақтардың үлесі қайтадан 50%-дан асты.
1970–1980 жылдар тоғысында КСРО-дағы экономикалық және әлеуметтік-саяси дағдарыс Қазақстанға да әсер етті. Қатаң жоспарлы жүйе экономиканың да, әлеуметтік саланың да даму қарқынын тежеді. «Қайта құру» саясаты жариялылық пен демократияға үміт артқан жұртшылықтан қолдау тапты. Алайда 1986 жылғы 17 желтоқсанда Алматыда жастардың демократиялық наразылығы күшпен басылып, жүйелік дағдарыстың тереңдігін айқындады.
Қазақ даласы — шабандоздар мекені: шетелдік көзқарас
Американың National Geographic журналының фоторепортері әрі Western Horseman басылымының редакторы Райан Белл қазақ жерін «шабандоздардың мекені» деп бағалап, оны АҚШ-тағы «Жабайы Батыс» атанған өңірлерге ұқсатқан (дерек: «Егемен Қазақстан»).
Павлодар мемлекеттік университетіндегі кездесуде ол өміріндегі басты құмарлығы жылқы екенін атап өткен. Университет мәліметіне сүйенсек, Белл Ұлттық географиялық қоғам фотографтары арасында жылқы тақырыбының білгірі саналады, сондықтан Қамбар ата түлігі туралы фоторепортаж байқауларында жиі бас жүлде алуы заңды құбылыс ретінде бағаланады.
Журналист Қазақстанда жылқының айрықша қадірленетінін, қасиеттері туралы жиі айтылатынын көріп таңданғанын жасырмаған. Ол өзі тұратын Монтана штатында да жылқыны қатты құрметтейтінін, бірақ етін жемейтінін атап өткен. Сонымен бірге қазақтардың көшпелі құндылықтарын жоғары бағалап, ұлттық тағамдарға қызығушылық танытқан.
Райан Беллдің пікірінше, бүгін әлемге кең тараған ковбойлық, яғни шабандоздық пен атбегілік өнердің бастауын қазақ даласынан іздеуге болады. Ол жылқының ұлы сахараның қатал табиғатында адамға сенімді серік болғанын ерекше атап өтеді.
Қазақстанның ежелгі тарихы: адамзат эволюциясы және тас дәуірі
Адамның пайда болуы туралы ғылыми түсінік
Адамның шығуы, дамуы және еңбек қызметінің тарихы әлемнің әр түкпірінде ұқсас заңдылықтармен өрбіген. Қазақстан аумағы — планетаның шағын бөлігі, сондықтан оның көне тарихы дүниежүзілік тарихтың ажырамас тарауы. Ғылым адамзаттың пайда болуын шамамен 2–2,5 миллион жыл бұрынғы кезеңмен байланыстырады.
Хомо хабилис: «шебер адам»
Ең ежелгі еңбекке қабілетті адам ретінде Homo habilis («шебер адам», презинджантроп) аталады. Оның сүйек қалдықтары 1959–1963 жылдары Олдувай шатқалынан (Шығыс Африка, Кения) дөрекі шапқы құралдармен бірге табылған. Ол шамамен 1 млн 750 мың жыл бұрын өмір сүрген.
Ми көлемі (шамамен 652 см³) австралопитектерден үлкен болды. Бұл кезеңдегі еңбек құралдары — қырын өткірлеу үшін ұрып жұқартылған малта тастар мен ауыр тас сынықтары (чопперлер).
Хомо эректус: тік жүретін адам
Эволюциядағы келесі кезең — Homo erectus. Бұл сатыға жататын питекантроп 1891 жылы Ява аралынан табылып, шамамен 1 миллион жыл бұрын өмір сүрген деп есептеледі. Ми көлемі 950 см³-ке дейін ұлғайып, жақ сүйектері кішірейіп, дене пропорциясы өзгерді.
Тік жүретін адамның тағы бір түрі — синантроп — 1927 жылы Чжоу-коу-дянь үңгірінен табылды. Одан тас құралдар және отта күйген тастардың табылуы синантроптардың отты пайдаланғанын көрсетеді.
Неандерталь және Homo sapiens
Орта палеолит кезеңіндегі адам тарихта көбіне неандерталь деп аталады. Олардың бойы аласа (шамамен 150–160 см), ми көлемі 1300–1400 см³ болды. Қас сүйегінің шығыңқылығы, тайқы маңдай, ірі тістер сияқты белгілер тән.
Қазіргі адамға жақын Homo sapiens соңғы палеолитпен байланысты. Алғашқы sapiens өкілдерінің пайда болуы шамамен 50–45 мың жыл бұрын деп қарастырылады. 1868 жылы Франциядағы Кро-Маньон үңгірінен табылған қаңқалар негізінде кроманьондық адамның бойы (168–194 см) және ми көлемі (1500–1800 см³) туралы деректер нақтыланды.
Тас дәуірінің кезеңдері
- Палеолит (ежелгі тас дәуірі): ерте, орта, кейінгі кезеңдер.
- Мезолит (орта тас ғасыры).
- Неолит (жаңа тас ғасыры).
Ежелгі тас дәуірі — адам мен шаруашылықтың қалыптасуы басталған ең ұзақ әрі маңызды кезеңдердің бірі. Алғашқы адамдардың негізгі кәсібі аңшылық пен терімшілік болды.
Қазақстандағы ерте палеолит: табиғат, қоныстар, құралдар
Ерте палеолит кезеңдері көбіне Олдувай (б.з.б. 2,6 млн–800 мың жыл), Ашель (б.з.б. 800–140 мың жыл), Мустье (б.з.б. 140–40 мың жыл) сияқты сатылармен сипатталады. Ежелгі дәуірлерде Қазақстанға оңтүстіктен жылы ауа келіп, субтропиктік орман алқаптары болғаны айтылады. Кейін, б.з.б. 100–80 мың жылдар шамасында климат күрт суытып, мұздану үдерісі күшейген.
Негізгі деректер (қысқаша)
- Қазақстан аумағында ежелгі адамдардың қоныстануы б.з.б. 800–140 мың жылдықтардан басталады деп беріледі.
- Ерте тұрақтардың бірі — Қаратау жотасы өңірі және Қарасу тұрағы.
- Баспана ретінде табиғи үңгірлер, шатқалдар, қуыстар пайдаланылды.
Археологиялық деректер бойынша, Жамбыл облысындағы Бөріқазған, Тәңірқазған, Шабақты мекендерінен мыңдаған тас құрал табылған. Сондай-ақ Қазанғап шатқалы, Қарасу тұрағы, Сарыарқа тұрақтары және Балқаштың солтүстік жағалауы да көне қоныстар ретінде аталады.
Орта палеолит: отты меңгеру және мәдени өзгерістер
Орта палеолитте тас өңдеу әдістері жетілді: пышақ тәрізді құралдар, қырғыштар, үшкір тастар кең қолданылды. Осы кезеңде отты шақпақ тастарды үйкелеу арқылы алу тәжірибесі тарағаны айтылады. Алғашқы діни нанымдардың бастамалары ретінде магиялық түсініктер мен жерлеу ғұрпының қарапайым түрлері көріне бастады.
Оңтүстік Қазақстандағы Топалы шатқалы мен Қызылрысбек тұрағынан табылған бұйымдар (үшкір тастар, қырғыштар және т.б.) осы кезеңнің археологиялық айғақтарына жатады.
Соңғы палеолит: рулық қауымның қалыптасуы
Соңғы палеолит шамамен б.з.б. 40–12 мың жыл аралығын қамтиды. Бұл уақытта адамдар кең аумақтарға таралып, рулық қауым мен ұжымдық ұйымдасу нысандары күшейді. Ірі аңдардың азаюы аңшылық тәсілдерін өзгертіп, жаңа құралдардың пайда болуына ықпал етті.
Мезолит: садақ пен жебенің пайда болуы
Мезолит (б.з.б. 12–5 мың жылдықтар) Қазақстанда салыстырмалы түрде аз зерттелгенімен, кезеңнің басты жаңалығы ретінде садақ пен жебенің ойлап табылуы аталады. Бұл өндіргіш күштердің дамуында түбегейлі серпіліс болды.
Сондай-ақ микролиттер — үшбұрыш, ромб, трапеция, сегмент тәрізді ұсақ қалақтар кең тарады. Табиғат жылынған соң кейбір жануарлар (мамонт, мүйізтұмсық) жойылып, аңшылық нысандары өзгерді.
Неолит: «неолиттік революция» және өндіруші шаруашылық
Неолит (б.з.б. 5–3 мың жылдықтар) — тас дәуірінің соңғы кезеңі. Оның ең маңызды белгісі — дайын өнімді иемденуге негізделген терімшіліктің орнына мал шаруашылығы мен егіншіліктің орнығуы, яғни өндіруші шаруашылыққа көшуі. Бұл үдеріс тарихта «неолиттік революция» деп аталады.
Осы кезеңде еңбек құралдары айтарлықтай жетілді: тасты бұрғылау, тегістеу, ағашты арамен кесу сияқты тәсілдер пайда болды. Тұрмыста тас балталар, кетпендер, дән үккіштер, келілер мен келсаптар кеңірек қолданылды.