Николай Трофимович қайда
Аурушаң бала
Ұлжан сегіз жасар ұлы Мұратпен шай ішіп отыр еді. Аласа дөңгелек стол тізерлей отырған Мұраттың көкірегіне әрең жетеді. Ол шайынан ұрттап отырып, қарсы алдындағы шешесіне көзінің астымен қарап қояды.
— Іш, іш, — деді шешесі. — Тойып ал, шырағым.
Мұрат екі кесе шай ішті де: — Тойдым, — деп орнынан тұрды. Ұлжан шайын ұзақ ішетін. Сол баяулық баланы жалықтырып жіберді.
Есік шешесіне бір қырын еді. Мұрат дыбысын білдірмей, ептеп басып есікке барды. Екі көзі шешесінде болып, иығымен итеріп көргенде есік ашылмады. Қаттырақ итергенде ғана есік шыйқ етіп ашылып кетті. Ұлжан жалт қарағанда, зымырап бара жатқан Мұраттың өкшесі ғана көрінді. Есік тарс жабылды.
Заставаға қарай
Мұрат жүгіріп отырып Садықтың үйіне келді де, оны тысқа ертіп шықты. Футбол ойнап жүрген балаларды іздегенімен, Мұрат ол жаққа бармай, Садықты басқа жаққа сүйреді.
— Солдаттар ойнап жатыр, — деді ол. — Қасына барып, ойындарын көрейік. — Жүр! — деді Садық қуана.
Ауылдан жоғары, сай ішінде шекаралық застава бар. Мұрат пен Садық ат ойнатып жүрген әскерлерді көреміз деп сонда тартты. Застава маңындағы, алыстан қарағанда төңкерілген қазандай көрінетін төбешіктің үстіне шыққанда, футбол ойнаған балалардың да осы жаққа жүгіріп келе жатқанын көрді.
КӨЗГЕ ТҮСЕТІН СӘТ
Ақбоз ат ойнақшып, қолындағы жалаң қылышы мен фуражкасының күнқағары жарқылдап, заставаның начальнигі тебініп қап шаба жөнелді. Балалар сыбырласты: — Николай Трофимович! Начальниктің өзі!
Ол ағызып бара жатып оңды-солды қылыш сермегенде, жол жиегіндегі шолақ бағандарға қадаған көк шыбықтар қырқыла берді — біреуі де қалмады.
— Қандай тамаша! — деді Мұрат. — Солдат болған жақсы ғой.
Намысқа тиген сөз
Қасында тұрған Садық: — Сені әскерге ала қоймас, — деді.
Мұрат оны иығынан тартып қалды: — Неге? — Өйткені әскерлер дәу-дәу. — Садық иығын көтеріп, екі қолын құстай қомдап қойды. — Сен кішкентайсың, арықсың… Екі күннің бірінде ауырып қаласың.
Мұрат шынында нәзік болатын. Бүкіл денесіндегі ең сүйкімді жері — қарақаттай мөлдіреген, отты көздері. Жіңішке мойны домалақ басын зорға көтеретіндей. Киімі иығынан салбырап, шалбары беліне кең келетін.
Садықтың сөзі намысына тиді. Ол ішінен өз денесінің Садықтай толық, кесек болмағанына кейіді. — Сені ала ма әскерге? — деді ол. — Мені алады. Мен сенен үлкенмін, күштімін.
Мұрат өкшесін көтеріп, мойнын созып: — Екеуміздің бойымыз бірдей-ақ қой, — деді. — Күресесің бе? — деді Садық алақанына түкіріп.
ҚАҚТЫҒЫС
Мұрат күрескісі келмеді: — Күрессек үстіміз былғанады. Қол қысысайық, — деді.
Екеуі ұстаса кетті. Садықтың жуан саусақтары Мұраттың шидей саусақтарын сығымдап, ауыртып жіберді. Мұрат ойбайлап жібермеу үшін бүгіліп, тістеніп шыдады.
Араға домалақ бет, семіз Достай түсті: — Садық сенің саусағыңды күйретіп жібереді, — деді ол.
Балалар шулап: — Күресіңдер! Күресіңдер! — деп қоймады. Ойлануға мұрша бермей, екеуін құшақтастыра салды.
Көп ұзамай Садық Мұратты үйіріп әкеліп, жерге топ еткізді.
Нөсер және үрей
Балалар төбешік үстінде отырып, солдаттардың ойынын тамашалаумен болды. Аспанды қара бұлт торлап, түнере бастағанын олар аңғармады. Ызғырық желге арқаларын төсей берді.
Қою қара бұлт жер мен көктің арасын тұтастырғандай төніп келді. Найзағай түнек шымылдығын жалт тіліп өтеді де, қайта жоғалады. Талтүс ымыртқа айналғандай. — Күн жауайын деп тұр, — деді Мұрат.
Сол сәтте күн күркіреді. Балалар шулап, ауыл жаққа қарай тұра жүгірісті.
Үйде отырған Ұлжан күннің күркірегенін естіп, тысқа шықты. Көрші кемпір тезектің үстін киізбен жауып жатыр екен. Жаңбыр нөсерлетіп құйып кетті.
— Жеңеше-ай, қайтемін? — деді Ұлжан. — Мұратым ертеден бері жоқ. Көйлек-дамбалшаң еді, суық тиіп қала ма деп қорқам…
Жаңбыр лезде күшейіп, шелектеп құйған нөсерге айналды. Үй төбесінен сарқыраған су жерді тесіп жіберердей. Арықтарға қызыл күрең лай су толып, ойпаң жерлермен сарқырай ақты — бәрі бес-алты минуттың ішінде.
Кенет нөсер саябырлады. Күңгірттенген төңірек қайта ашыла бастады. Бұлт жыртығынан күн сәулесі сығалап түсті. Жер беті жаңа иіске толып, жадырап қалды.
Мұрат жалғыз жүгіріп келе жатты. Өзге балалар озып кеткен. Мойнынан су сорғалап, қалтырап келеді. Бір кезде тайғанап кетіп, батпаққа жамбастап құлады. Бір жақ саны былғанып қалды, енді жол шетімен жүрді.
Ұлжан табалдырықтан аттай бере, қарсы алдынан Мұратты көрді. — Ойбай, шырағым-ай! — деп, судан шыққан тышқандай үрпиіп тұрған баласын көтеріп алды.
Аурудың ұзақ ізі
Мұрат үш күннен бері ауырып жатты. Еті күйіп-жанып, екі беті қып-қызыл болып балбырайды. Бұрыннан тамаққа тәбеті нашар еді, енді мүлде ішпей қойды. Ұлжан күні-түні жанынан шықпай, сусынын аузына тосады.
Бүгін жолаушылап кеткен Батырбай қария (колхоздың белгілі бақшашысы) үйге келді. Есіктен кірген бойда төсек тартып жатқан баланы, қасында өңі сынық Ұлжанды көріп шошып кетті. — Мұрат жай ғана жатыр ма? Ұлжан кеудесін керіп күрсініп: — Қайдан жай болсын! — деп, бәрін баяндап берді.
ДӘРІГЕРДІҢ ТҮЙІНІ
Дәрігер Мұратты қарап шығып: — Балаларыңыздың аурушаң, арық болып өскеніне өздеріңіз де кінәлісіздер. Баланы жас күнінен шынықтырып, ыстыққа да, суыққа да төзімді ету керек. Таза ауада ойнауына бөгет жасамаңыздар. Күнге күйіп, суға шомылып, жалаңаяқ жүрсін. Қорқудың қажеті жоқ, — деді.
Мұраттың бұл жолғы науқасы ұзаққа созылып, тым жүдеп кетті. Төртінші тоқсан бойы сабаққа бара алмағандықтан, келесі жылы екінші класты қайта оқыды.
«Түсінбеймін»
Уақыт өте берді. Мұрат өсті, бастауыш мектепті бітірді. Биыл жазғы демалыстың қалай өткенін де байқамай қалғандай. Ол жолдастарымен бірге пионер лагеріне барып қайтты.
Батырбай қария мен Ұлжан баласын лагерьге жібергісі келмеген. «Жайлаудың өзі — курорт, рақат емес пе, демалысыңды ауылда өткіз» дегендеріне Мұрат көнбеді. Ақыры келісім берген қарт: — Жақсы жүр, сәулем. Ешкіммен төбелеспе. Жаман сөз айтпа. Жалаңаяқ жүрме — жылан шағып алуы мүмкін. Өзеннің терең жеріне түспе, — деп талай ақылын айтты.
Лагерьде бір ай болған Мұрат іштей де, сырттай да сергіп қайтты. Еркін сауық-сайран құрып, жаңа күш, тың жігер жинағандай еді.
Таңғы әдет: зарядка
Лагерьден келген күннің ертесіне терезе тұсында бірдеңе тырсылдаған соң, Ұлжан сыртқа қарады. Мұрат бір орында жүгіріп тұрған адамдай безек қағып жүр екен.
— Әкем-ау, мұның не? — деді Ұлжан таңданып. Мұрат қолын жоғары созып, қайта түсіріп, бірнеше рет қайталады. Бір кезде екі бүйірін таянып, біресе отырып, біресе тұрды.
Ұлжан тысқа шығып: — Мұратжан-ау, бұл не? Лагерьден осыны үйреніп келдің бе? — деді. — Зарядка жасап жатырмын. — Ол не? — Лагерьде бізге күнде таңертең зарядка жасататын. Үйде де жасап тұрыңдар деген. Апа, пайдасы зор. Атам екеуің де жасай аласыңдар.
Ұлжан күліп: — Қойшы, енді қартайғанда аяқ-қолымды ербеңдетіп қайтем? — деді. Мұрат болса: — Шын айтам. Үнемі зарядка жасап, физкультурамен айналысқан адамның денсаулығы күшті болады, — деп қайталады.
Шынығу және қарттардың қорқынышы
Мұрат орамалын, сабынын, тіс ұнтағын алып тысқа шықты. Үйдің артында арық бар, онда таудан аққан мөлдір, суық су үзілмей ағады.
Ертемен бақшаны аралап келе жатқан Батырбай қария трусиімен ғана тұрып, кеудесін суға жуып жатқан баласын көріп қалды. — Мұратжан-ау, мынауың не? — Шынығып жатырмын.
Қарт дағдарып: — Бүйтіп шыныққаның құрысын! Ойбай-ау, шаншу тиеді ғой! Мұздай сумен кім жуынады? Киін! — деп шошынды.
Оқу жылы және мектеп өміріндегі өзгеріс
Оқу жылы басталды. Екі өзеннің сағасында, жапырақтары сарғая бастаған қайың мен теректерді паналаған колхоз ауылы жатыр. Біріне-бірі ұқсас аппақ үйлер ұзыннан шұбап созылады.
Ауылдың күнбатыс шетінде қыр үстінде көк қаңылтыр шатырлы ұзын үй алыстан көз тартады. Терезелерінің әйнектері күнге шағылысып жалт-жұлт етеді. Бұл — бастауыш мектеп, биыл жетіжылдық мектепке айналдырылып, арнайы осы үйге көшірілген.
ЖОСПАР
Мектептің оңтүстік жағында тақтаймен қоршалған төрт гектар жер бар — болашақта бұл мектеп паркі болады. Оның бір бұрышында физкультура алаңына арналған учаске белгіленген: қазылған шұңқырлар, айқыш-ұйқыш ақ сызықтар, үйілген бөренелер — әзірге сырт көрінісі осындай.
Сол жерде қызу жұмыс жүріп жатыр. Оқушылар топ-топ болып, сергек қимылмен еңбек етуде: бірі жер қазып, бірі бағана орнатып, баскетбол торын бекітіп, енді бірі жүгіру жолын аршып, тегістеп жатыр.
Николай Трофимович
Игілік іске құлшынған балалардың ішінде ірі тұлғасымен, батыл да өнімді қимылымен көзге бірден түсетін Николай Трофимович жүр. Ол — иықты келген, орта бойлы, жуан мойынды адам. Ашық жүзінде қаны ойнап, қашан көрсең де моншадан шыққандай құлақ шекесіне дейін қызарып тұрады.
Ол Ленинградтағы дене шынықтыру институтын бітіріп, армияға алынып, бірнеше жыл осы шекарада қызмет атқарған. Әскерден босаған соң биыл дене тәрбиесі пәнінің мұғалімі болып осы ауылда қалыпты. Николай Трофимович дәрігер Анна Григорьевнаға үйленген.
Оның келуі мектеп өміріне жаңа леп әкелді: ол оқушылар арасында ғана емес, колхозшылар ішінде де спорт пен физкультураны өркендетуді мақсат етті. Алдымен өзі қызмет еткен шекаралық заставаға барып, жаңа бастықпен сөйлесіп, көмектесуге келісім алды.
Қарсылық: Тоқмолдамен әңгіме
Кабинет терезесінен физкультура алаңына ұзақ қарап тұрған, жасы қырықтар шамасындағы тапал бойлы Тоқмолда кілт бұрылып тысқа шықты. Ол күзетші Сәйбек қарияға: — Анау Николай Трофимович деген мұғалімді шақырыңызшы. Тез келсін, — деді.
Николай Трофимович келгенде Тоқмолда қолын созып амандасты да, қағазын мыжып өшіріп, шетке тастады. — Сізді сөйлесейін деп шақыртып едім. Отырыңыз, — деді.
КЕРНЕУ
Тоқмолда сөзін төтесінен бастады: — Не істемек болып жүрсіз? Парктің бір бұрышындағы жұмыстарыңыз бітетін жұмыс па, әлде оқушыларды әлекке салатын бітпес нәрсе ме? Бұл неткен әурешілік?
Николай Трофимович сабырмен: — Физкультура алаңын жасауға өзіңіз келісім бердіңіз ғой, — деді.
Тоқмолда қабағын түйіп: — Турник орнатып қана қояды екен деп ойлаппын. Балалар кітап ашпайды, киімі жыртылады. Жығылып, мойны үзіледі, аяқ-қолын сындырады... — деді.
Николай Трофимович: — Біріншіден, мұның бәрі керек. Екіншіден, тәртіп орнатамыз: балалар өз бетімен снарядтарға асыла бермейді. Қайта бос уақытын пайдалы өткізіп, сабақты жақсы оқуына жағдай жасаймыз. Жақсы оқу үшін дұрыс демалу керек. Физкультура мен спорт — барлық жағынан пайдалы, — деп түсіндірді.
Николай Трофимович планшетін ашып, қағаздарын шығарды: коллектив қаулысы мен секциялардың іс жоспарын Тоқмолданың алдына қойды. Секциялар аптасына екі рет, бір жарым сағаттан ғана өтетін болды; әр оқушы бір секцияға ғана қатысады.
Тоқмолда біраз үнсіз отырып: — Жарайды. Әйтеуір оқушылардың сабағына бөгет болмасын, — деді.
Тұңғыш табыс
Күн еңкейіп барады. Сабақ бітіп, кластар бос қалған. Мектеп кітапханасында ғана оқушылар отыр: кітапханашы кемпір почтамен келген газет-журналдарды үстелге жайып, балалар әрқайсысы керегін алып оқи бастады. Далада да күздің лебі сезіледі: жаңа отырғызылған шыбықтардың жапырағы күрең тартып, шөп те сола бастаған.
Физкультура алаңында он бес шақты оқушы жүр. Жеңіл атлетика секциясының кезекті сабағы: бір топ ұзындықтан, бір топ биіктіктен секіруде. Жүгіру жолында бір бала мен бір қыз дайын тұр. Қастарында Николай Трофимович.
СТАРТ АЛДЫНДА
— На старт! Аяқтарында тапочка, үстілерінде труси мен майка ғана. Стартқа тұрған арықтау, қара көзінен от шашқан бала — Мұрат еді.