Екеуміз үйге кеш оралдық
Кешкі әңгіме және бір-ақ ауыз жауап
— Сен білесің бе? Есім деген кісі бар еді ғой?.. — Мына көрші совхозда тұрады… Осы ауылдан көшкен емес пе?.. — Иә. Сол кісінің баласын айтамын, не істеп жүр екен?..
— Оқуын бітіріп келген, дәрігер. Жуырда үйленіп те алды.
Сол сәтте Гүлайымның әлгінде ғана қақпақылдай ойнап отырған тасы төмен қарай ұшып кетті. Ол лезде жайбарақат қалпынан ажырап, бар ынтасымен маған ұмсына қарады.
— Кімге? — деді даусы қақ айырылғандай болып.
— Өзі қызмет істейтін ауруханадағы бір медбикеге.
Ол жүзін жасыра теріс айналды. Мен үнсіз қалдым.
Көрініс
Біраз уақыт өтті. Арғы беттен шұбырған мал көрінді. Тас үстіндегі көлеңкеміз тым ұзарып, сонадайдағы өзенге жетіп қалыпты. Торуылға шыққандай бірен-саран шыбын-шіркей ғана байқалады. Күн кешкіріп бара жатты.
Ескі таныстықтың ізі
Есімнің баласын мен көптен білетінмін. Олар бұрын осы ауылда тұрған. Ол кезде мен тұлымшағы желбіреген кішкентай қыз едім, ал Гүлайымдар жоғары сыныпта оқитын. Әлгі бала да бізден ересек. Аты — Бекжан.
Кейін екеуі де мектеп бітіріп, институтқа түсті. Каникул сайын ауылға келетін. Гүлайымның анасы қызы қалада оқып жүрсе де, үйге келгенде аяғын қия бастырмайтын. Гүлайым да бұған ашық қарсы келмейтіндей көрінетін.
Қайда барсақ та, мен Гүлайымның жанында жүретінмін: ол да мені қалдырмайтын, анасы да соған разы еді.
Бірде біз анасынан әрең рұқсат алып, жолдас қыздың үйіне барамыз деп шықтық. Бірақ жолдасымызды ертіп, ауыл шетіндегі басқа бір үйге кірдік. Жастар бір кеш ұйымдастырыпты. Бізді Бекжан қарсы алды. Сол кештен кейін олардың арасындағы бір құпия жылылықты ішім сезіп, өзімше түйіп қалдым.
«Көрдің бе?» — деп сұраған сәт
— Сен көрдің бе? — деді Гүлайым біраз үнсіздіктен соң.
Оның кімді айтып отырғанын бірден түсіндім.
— Иә, жуырда ғана. Кешке жақын өзеннен су алуға барсам, ол сонау көрінген қойтастың үстінде отыр екен.
Гүлайым жалт қарады: — Иә, сосын?!
— Ештеңе. Мен жанынан өтіп кеттім. Бекжан да мені байқамады. Соңынан келіншегі келіп, ертіп бара жатты…
Ол тағы да айта түссе екен деп күткенін сездім. Бірақ менің бар айтарым осы ғана еді. Ол да соны аңғарды, қайталап сұрамады. Тағы да үнсіздік орнады.
Қойтас
Күн еңкейіп, бір шеті көкжиекке ілінді. Гүлайым қозғалар емес. Мен қойтасқа қарадым: кісі отыруға қолайлы, әрі көзден таса. Ойдағы адам көрмесе, байқала қоймайды. Оқшау жатқан осы тас біреулердің тілегімен әдейі қойылғандай көрінетін.
Айналасы тастақ, әрі қарай белуардан шөп өскен. Әдетте жұпыны көрінсе де, адамдар келсе, бұл жер бірден сәнденіп, ажарланып кететін. Қазір кештің қара көлеңкесінде жетімсіреп, әлдекімді зарыға күткендей.
Өзен бойындағы күндер
Гүлайым екеуміз осы тұсқа кір жууға жиі келетінбіз. Басына қиықша орамал тартып, бұрала басқан ол маған осы өңірдің сәнін кіргізіп тұрғандай көрінетін.
Оның кір жуып ұзақ отырғаннан кейін ұйып қалған аяқтарын жаза алмай отырғанында қолынан тартып тұрғызғаным, білек сыбанып мөлдір өзенге кір шайқап жатқанда менің бір шетке барып шолпылдата шомылғаным, маған үнсіз жымиғаны — бәрі-бәрі көңілімде қалған.
Кейде біздің жанымызға Бекжан келетін. Ондайда Гүлайым тіпті жадырап кететін. Мен оны ұшқын шашқан қара көздерінен-ақ аңғаратынмын.
Ол сезімін жария еткісі келмей, жорта қабағын шытып, «ұят» дегенді еске салған болады. Бірақ жан жылуы сөзінен де, еркелей басқан жүрісінен де, жүзіндегі нұрдан да сезіліп тұратын.
Ал Бекжан көбіне үнсіз ғана келісіп, сонау қойтастың үстіне барып отыратын. Гүлайым ішін жайлаған ыстық сезімге өзі де ерік беріп, жымиып күліп, жұмысын аса бір ықыласпен істей беретін.
Мен ол кезде мәнісін толық ұқпасам да, екеуінің арасында өзгеше бір жарастық, жанды сүйсінтер жылылық барын сезетінмін. Кішкентай жүрегім дүрс-дүрс соғып, оларға бақыт тілейтінмін: осы күйі бұзылмаса екен, шексіз аспан мен шексіз дала пейілді тарылтпаса екен, өмір бойы күн шуағы осылай төгіліп тұрса екен деп ойлайтынмын.
Жылдар өткен соң
Арада жылдар өтті. Мен де есейдім. Гүлайым да талай кезеңнен өтті. Баяғы сенгіш жәудір көздеріне тұңғиық орнықты. Бұралған нәзік денесі толысып, байыпты, әсем келіншекке айналды.
Оқуын бітірген соң, алыс ауданда тұратын бір жігітке тұрмысқа шықты. Жыл сайын ауылға келіп, үлкендерінің халін біліп қайтады. Биыл келгенінде мен де ауылда едім. Баяғы әдетімен мені жанына ертіп, аздап серуендеп қайтуға шықтық.
Есейіп кетсем де, сонау күндер көңілімнен өшпеген. Сұрағым келді, білгім келді: Бекжанның тағдыры неге басқаша болды? Бірақ жан жарасын тырнап кетемін бе деп қорықтым.
Айтылып қалған өсек, ашылып кеткен жара
Сәлден кейін кері қайттық. Гүлайым өзен бойына көз салып, жай аяңдап келеді. Оның жүзінен өздігінен сыр ашпайтынын ұқтым. Сол мезетте өзім де аңғармай:
— Бекжан әйеліне бір ауыз сөз де айтпапты. Таң қылаң бергенде үйіне кіргізе салыпты, — дедім.
— Қыздың өзі де аттап қойған соң, көне салыпты. Кейін біреулер «Неге олай еттің?» деп сұрағанда, Бекжан: «Әйтеуір, үйлену керек қой», — депті.
Естіген өсегімді бастан-аяқ айтып салдым да, бетіне қарадым. Гүлайымның қабағы бір сәт сәл түйіліп, әлдене ащы нәрсе өзегін өртеп өткендей болды да, ол жылап жіберді.
Гүлайымның сөзі
— Сен енді кішкентай емессің ғой, — деді ол, көп ұзамай-ақ көз жасын тыйып. — Адамдар бір-бірінің қадірін дер кезінде біле алмай қалатыны туралы сен де ойланған шығарсың.
Мұның бәрі, ең алдымен, әрқайсымыздың бойымыздағы өзімшілдіктің күштілігінен шығар деп ойлаймын. Бірін-бірі шын сүйген жандардың өзі кейде «үстемдік кімде болады?» деп жанталасады екен. Біздің махаббатымыз да сондай пендешілікке құрбан болды.
Өзімшілдіктің өкінішке ұрындыратынын ұмытпағайсың…
Кешкі қайту және соңғы ой
Біз үйге кеш оралдық. Уайымдап күткен анасы алдымыздан шықты. Қызының кіртиген қабағына абыржи қараған ол кісіге Гүлайым тез-ақ жұбату айтып, үйге кіріп кетті. Мен де өз үйіме қайттым.
Көз алдыма бір кезде естен кетпес сұлу сезім елестеді: тағдырдың кәріне ұшырап, күл-талқан болғандай.
«Тағдыр» дейміз-ау… бәлкім, онымен ойнайтын — адамдардың өздері шығар.