Ыбырай шығармалары қысқа мазмұнды, балалардың түсінуіне жеңіл
Ыбырай Алтынсариннің әдебиеттегі орны
Ыбырай Алтынсарин қазақ балалары үшін мектеп ашқан ұлы ағартушы, орыс әдебиетінің классиктері балаларға арнап жазған шығармаларды қазақ тіліне аударған білікті аудармашы ретінде ғана емес, қазақ жазба әдебиеті тарихындағы тұңғыш прозашылардың бірі ретінде де танымал.
Ыбырайға дейін қазақ жазба әдебиетінде көркем прозаның шын мәнінде орнығып, қалыптасуы толық жүзеге аспаған еді. Сондықтан оның әңгімелері — жаңа жанрлық арнаның бастауында тұрған, көркемдік пен тәрбиелік мақсатты қатар ұстаған маңызды мұра.
Ағартушылық идея және «Қазақ хрестоматиясы»
Мазмұны жағынан Ыбырай әңгімелері өз дәуірінің көкейкесті мәселелерін қамтиды. Ол шығармалары арқылы жас ұрпақты мейірімділікке, адалдыққа, ізеттілікке, ақылдылық пен білімділікке және басқа да ізгі қасиеттерге баулиды.
Хрестоматияға енген тағылымды әңгімелер
«Қазақ хрестоматиясына» енгізілген шығармаларының бәрі ағартушылық идеяға бағындырылған. Ол әдебиетті баланың санасына әсер етіп, оны жақсы, өнегелі істерге үйрететін қуатты құрал деп таныды.
- Қара батыр
- Байұлы
- Жиренше шешен
- Тазша бала туралы ертегі
- Бай баласы мен жарлы баласы
- Таза бұлақ
- Әке мен бала
Ыбырай шығармаларын оқи отырып, оның өз заманының беталысын айқын аңғарғанын, халық өмірін жаңа арнаға салуда білім мен тәрбие қатар жүруі керектігін ерекше назарда ұстағанын көреміз.
Шынайылыққа құрылған көркемдік тәсіл
Ыбырай әңгімелерінің негізгі қайнары — халықтың тұрмыс-тіршілігі. Ол өмірді, адам әрекеттерін ешқашан дағдыдан тыс әсірелемей, шындықтан алшақтатпай суреттеді. Кейіпкерлерді шынайы өмірге тән әрекеттері арқылы бейнелеуді мақсат етті.
Әңгіменің жинақылығы
Әңгіме — оқиғаны баяндауға құрылған қара сөзбен жазылған көркем шығарма. Онда бас-аяғы жинақы, тиянақты бір оқиға айтылады. Ыбырайдың прозасы қысқа да нұсқа, балаларға түсінікті әрі жеңіл.
- Аз сөзге көп мағына сыйғызу
- Мақал-мәтел мен афоризмдерді орынды қолдану
- Әр әңгіменің тағылымдық мәнін алдыңғы қатарға шығару
Мазмұны мен түрі жағынан бұл шығармалар балалар әдебиетіне қойылатын талаптарға сай келеді. Сол себепті Ыбырай Алтынсаринді қазақ балалар әдебиетінің негізін салушылардың бірі деп бағалаймыз.
Тақырыптық өзек: еңбек және адамгершілік
Ыбырай әңгімелерін тақырып жағынан шартты түрде екі топқа бөлуге болады: еңбек пен өнерге баулитын және адамгершілікке тәрбиелейтін шығармалар.
Еңбек туралы әңгімелер
Ыбырай үшін еңбектің орны бөлек: еңбексіз өнер де, білім де қолға келмейді. Ол тәрбиенің негізі адал еңбекте деп тұжырымдайды.
- Өрмекші, құмырсқа, қарлығаш
- Бай баласы мен жарлы баласы
- Қыпшақ Сейтқұл
Адамгершілік тәрбиесі
Бала өмірге келген сәттен бастап ата-ананың мейірімі мен ықыласына бөленіп өседі. Ата-ана баласына асыл қасиеттерді дарытып, жақсы азамат боларына үміт артады.
- Асыл шөп
- Бақша ағаштары
- Таза бұлақ
Тәрбиенің ізі әр әңгімеде
Әр шығармасында тәрбиелік бағдар бар. Оны мәніне жетіп, түсініп оқыған адам ғана ұлы ұстаздың шебер тәрбиеші екенін анық таниды.
Бүгінгі сабақтың өзегі: тәрбие мәселесі
Бүгінгі талқылаудың нысанасы — әңгімедегі тәрбие мәселесі. Бұл мәселе қазіргі өмірде де маңызын жойған жоқ, керісінше күн тәртібіндегі өзекті тақырыптардың бірі.
Ана мейіріне қанып, әке өсиетін тыңдап өскен бала түбінде жүрегі жылы, жауапкершілігі жоғары азамат болары анық. Ыбырай әңгімелерінде де: жасынан отбасылық тәрбиені көрген бала ер жеткенде өмірге бейім, саналы тұлға болып қалыптасатыны туралы нақты тұжырымдар беріледі.
Қорытынды ой
Ыбырай үшін әдебиет — білім мен тәрбиені ұштастыратын құрал. Оның қысқа да мағыналы прозасы бүгін де оқырманды адал еңбекке, ізгілікке және саналы өмір салтына жетелейді.