Байзақ жұртқа бірдей сөйлейтұғын
Тұлғалық қалыптасуы және ел басқару жолы
Байзақ Мәмбетұлы (1789, Тараз — 1864, Шымкент) — Қазақстанның оңтүстігінде Қоқан хандығының отаршылдығына да, Ресей империясының ықпалына да қарсы ұлт-азаттық қозғалыстарға қатысып, ұйымдастыру ісінде танылған батыр әрі ел басқарған қайраткер. Ол Ұлы жүз құрамындағы Дулат тайпасының Шымыр руынан тарайды.
Жастайынан атбегілік, құсбегілік, мергендікке машықтанып, шешендер мен билердің, ел басқарған беделді тұлғалардың жанында жүріп тәжірибе жинаған. Уақыт өте ауыл ағасы, жүзбасы, мыңбасы дәрежесіне көтеріліп, елдің шаруашылық тіршілігін нығайтуға күш салды: арық қаздырып, отырықшылықты ілгерілетіп, егіншілік ұйымдастырды.
Шаруашылықтағы ізі
Жергілікті халықты егіншілікке бейімдеу үшін ұзындығы шамамен 160 км канал қаздыруға мұрындық болғаны айтылады. Бұл игіліктің пайдасын Әулиеата (қазіргі Тараз) маңындағы жұрт ұзақ уақыт көрді.
Қоқан езгісіне қарсы күрес және Кенесарымен байланыс
Байзақ датқа ер жеткен кезеңде туған өлкесі бір мезгіл тәуелсіз жағдайда өмір сүріп, кейін оңтүстік өңірді Қоқан хандығы басып алды. Осы жағдайдан кейін ол ағасы Байтерекпен бірге сұлтан Рүстем Асфендиярұлы бастаған 1821 жылғы көтеріліске қатысады. Көтеріліс қатты жазаланғанымен, Байзақтың ел ішіндегі беделі өсіп, руластары арасында датқа болып танылады.
Датқа ретінде ол Қоқан әкімдерінің талабына көзсіз бағынбай, қазақ мүддесін қорғауға тырысты, дербес саясат ұстануға ұмтылды. Отаршыларға қарсы күресте Кенесары Қасымұлының сенімді серігі ретінде белгілі болды: оның сарбаздары Кенесары қолына қосылып, 1841 жылы Қоқанның бірнеше бекінісін алуға қатысып, Созақ өңірін азат етуге атсалысады.
1858 жылы қазақтар мен қырғыздардың Қоқан хандығына қарсы көтерілісіне басшылық жасады. Сондай-ақ патша генералы Колпаковский әскеріне қарсы Алматы маңындағы Ұзынағаш шайқасына өз қолымен қатысқаны айтылады.
Саяси ұстаным
Қоқанның алым-салық қысымын жеңілдету үшін елді ұйымдастырып, кей тұста салық төлеуден бас тартуға үндеген. Халықты қанаудан құтқарудың бір жолы ретінде Ресейге қосылуды қолдағаны да айтылады.
Серіктестері
Кей деректерде Сұраншы батыр және Сарыбай, Тезек төрелермен ақылдасып, Жетісу—Әулиеата—Шымкент аралығындағы қақтығыстарға қатысқаны, кейбіріне тікелей басшылық еткені көрсетіледі.
Ақмолда батыр және тарихи жадтағы бейне
Деректерде Байзақтың ұлы Ақмолда батырдың да өз жасағымен Ұзынағаш, Бішкек, Меркі, Әулиеата маңындағы соғыстарға қатысып, ерлік көрсеткені айтылады. Сол кезеңде Байзақ датқаның Шоқан Уәлихановпен танысып, пікірлесуі туралы да мәлімет кездеседі.
Әдебиеттегі сурет
Жазушы Сәуірбек Бақбергеновтің «Ақбоз атты ару» (1986) романында Байзақ датқаның кескін-келбеті, ақыл-парасаты, әке мен бала арасындағы тәлімдік диалог кеңінен суреттеледі. Бұл көріністер ел басқару мәдениеті, жауапкершілік, халыққа қызмет ету ұғымдарын айқындайды.
«Жалғыз ағаш үй болмайды, жалғыз жігіт би болмайды… Ер істеді дегенді ел істеген, батыр алған қорғанды халық алған».
Қайтыс болуы туралы деректер және ескерткіш орындары
Байзақ датқаның қаза табуы жөнінде бір-бірінен өзгеше нұсқалар айтылады. Бір деректе Қоқан хандығының әкімі Әлімқұлдың бұйрығымен зеңбірек аузына байланып атылғаны баяндалады. Енді бір нұсқада Қоқан бектері батырды алдап Шымкентке шақыртып, қатыгездікпен өлтіріп, елді үрейлендіру үшін денесін қорлағаны айтылады. Қалай болғанда да, Байзақ датқаның өмірінің соңы Қоқан билігінің өшпенділігімен байланысты суреттеледі.
Ел аузындағы әңгімелерде оның сүйегінің бөлшектері туған жеріне жеткізіліп, белгі-мүрде тұрғызылғаны, кейін басына ескерткіш орнатылып, күтімге алынғаны айтылады. Бүгінде Жамбыл облысындағы бір аудан Байзақ Мәмбетұлының есімімен аталады.
Маңызды ескерту
Қаза табу оқиғасына қатысты баяндаулар әртүрлі дереккөздерде әрқалай беріледі. Бұл — ауызша тарих, әдеби мәтін, энциклопедиялық мәліметтердің аралас келуінен туатын ерекшелік.
Ел аузындағы шешендік сөз: зекетшілерге жауап
Байзақ датқаның шешендігі туралы ел ішінде көп сөз айтылады, бірақ олардың бәрі бірдей жүйеленіп, қолжазба қорына түсе бермеген. Соның ішінде жиі келтірілетін әңгімелердің бірі — Қоқан зекетшілеріне берген уытты жауабы.
Аңыз желісі
Қоқан билігі тұсында бір үйге бірнеше зекетші келіп, жан басына астықпен ауыр салық салмақ болады. Сол кезде жас Байзақтан: «Адамға көз, мұрын, қол, ауыз қаншалықты керек?» — деп, табан астында жауап сұрайды.
Көз — көпті бақылауға керек,
Мұрын — менменсіп шүйіруге керек,
Қол — жарлының малын жылатып алуға керек,
Ауыз — алғаныңды көмейге салуға керек.
Әңгіме түйіні бойынша, зекетшілер ұялған күйі құр қол қайтады.
Дереккөздер, зерттеу және ақындар бағасы
Байзақ датқа туралы мәліметтер көркем әдебиетте, энциклопедиялық жинақтарда және архивтік құжаттар топтамаларында ұшырасады. Әсіресе Әулиеата тарихына қатысты еңбектерде және филология саласындағы зерттеулерде оның тұлғасы кеңірек қарастырылады. Сондай-ақ Байзақтың Абылай хан әулетімен әрі Мәделі қожа әулетімен туыстық байланысы болғаны жөнінде деректер айтылады.
Майлықожаның толғауларындағы орны
Майлықожа Байзақ пен оның әулеті жайында толғай отырып, Мәмбет биден тараған ұрпақтың өсіп-өніп, бір елге айналғанын айрықша атап өтеді. Ақын Байзақтың ел ішіндегі тірек болған рөлін, ал батырлық жорықтағы істі Ақмолда жалғағанын бейнелейді.
Сүйінбайдың бағасы
Сүйінбайдың Байзақ туралы айтылатын жолдарында оның жұртқа бірдей сөйлейтін әділдігі, ойының тереңдігі, елдікке ұйытқы болар салмағы жоғары бағаланады.
Тарихи-танымдық мәні
Ақын-жыраулар Байзақ пен оның айналасын жырлау арқылы тек бір тұлғаны ғана емес, сол дәуірдің әлеуметтік-саяси қақтығыстарын, Қоқан езгісінің салдарын, ел ішіндегі бірлік пен билік мәдениетін де көрсетеді. Бұл мұра бүгінгі оқырман үшін тарихи жадыны жаңғыртатын, азаматтық жауапкершілікті ойлантатын дерек көзі ретінде құнды.