Қазіргі дүниежүзінің саяси картасы
Оқулықпен жұмыс істеу тәртібі
Ұғымдар мен терминдер түйінді сөздер ретінде ерекше қаріппен берілген. Жаңа ғылыми терминдердің түсіндірмесін сол беттің төменгі жағындағы сілтемелерден табасыңдар.
Негізгі мәтінге арнайы іріктелген карталар, графиктер, статистикалық кестелер және фотосуреттер қоса берілген. Олар әдетте негізгі мәтінді қайталамай, керісінше мазмұнын толықтырады. Қосарбеттерде берілетін елдердің «Мағлұматтары» да осы мақсатқа қызмет етеді, сондықтан оларды мәтінмен бірдей деңгейде білім көзі ретінде пайдаланыңдар.
Қосымша мәтін
Негізгі мәтіннен кейін қосымша мәтін беріледі. Онда тақырып мазмұнына қатысты, «оқуға арналған шағын кітапша» қызметін атқаратын қызықты деректер іріктелген.
Белгілер мен сілтемелер
Негізгі мәтінде қосымша материалға бағыттайтын рет нөмірі бар квадрат жақшадағы белгі қолданылады. Ол қажет жерінде қосымша мәтінді пайдалануға бағдар береді.
Кітап сөресі және дағды қалыптастыру
Қосымшада берілген ұсынылған әдебиеттерді мүмкіндігінше өз білімдеріңді тереңдету үшін пайдаланыңдар. Білім алу және икемділікті қалыптастыру блогына айрықша көңіл бөліңдер: оқулықта қажетті білімнің бір бөлігі берілген, ал қалғанын мәтінмен, карталармен, графиктермен, кестелермен, әдебиеттермен, дәптермен және кескін картамен жүйелі жұмыс арқылы өздерің меңгерулерің керек.
Тапсырмалар күрделілігі мен күнделікті орындалу деңгейі жағынан әртүрлі. Кейбірі мақсатқа ұмтылуды және оқу материалын барынша терең меңгеруді талап етеді. Есептеуді қажет ететін тапсырмаларды орындауда компьютерді немесе микрокалькуляторды қолдануға болады.
Өзін-өзі және өзара тексеру
«Өзіңді-өзің және жолдасыңды тексеру» блогы, негізінен, оқу сынағы форматындағы нақты сұрақтардан және ауызша-жазбаша тапсырмалардан тұрады. Бұл бөлім арқылы өз біліміңді бағалап, олқылықтарды анықтауға үйренесіңдер.
Дүниежүзінің саяси картасы: тарихи қалыптасу және пәндік маңызы
Сендер дүниежүзінің саяси картасын оқығансыңдар және оны кейін сыныпта тарих пәнінен де қайта қарастырасыңдар. Шын мәнінде, саяси картаның қалыптасуы — адамзат қоғамының бүкіл даму барысын қамтитын ұзақ тарихи үдеріс.
Саяси карта нені бейнелейді?
- мемлекеттердің пайда болуы мен ыдырауын;
- шекаралардың өзгеруін;
- жаңа жерлердің ашылуы мен отарлануын;
- метрополиялар мен отарлардың қалыптасуын;
- дүниежүзілік аумақтарды бөлу және қайта бөлуді.
Қазіргі түсінік
Қазіргі дүниежүзінің саяси картасы — экономикалық және әлеуметтік географияның маңызды тармағы саяси география зерттейтін негізгі объектілердің бірі.
Оқулықта Х сыныпқа арналған географиялық атласқа да сілтеме жасалады; оны карта материалдарын жүйелі талдау үшін қолданыңдар.
Оқу жоспары: тақырыптар мен сағаттар
| № | Тақырып | Сағат | Лекция | Практика |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Кіріспе | 2 | 2 | — |
| 2 | Дүниежүзі әлеуметтік және экономикалық географиясы | 2 | 2 | — |
| 3 | Дүниежүзінің саяси картасы | 2 | 2 | — |
| 4 | Қоғам мен табиғаттың өзара әрекеті | 2 | 2 | — |
| 5 | Дүниежүзінің табиғат байлықтарына баға беру | 2 | 2 | — |
| 6 | Айналадағы ортаның ластануы | 2 | 2 | — |
| 7 | Дүниежүзі халықтарының демографиялық саясаты | 2 | 2 | — |
| 8 | Урбандалу | 2 | 2 | — |
| 9 | Ғылыми-техникалық революция (ҒТР): жалпы сипаттама | 2 | 2 | — |
| 10 | Дүниежүзілік шаруашылық | 2 | 2 | — |
| 11 | ҒТР-дың дүниежүзілік шаруашылыққа ықпалы | 2 | 2 | — |
| 12 | ҒТР-дың қазіргі дүниежүзіндегі жағдайы | 2 | 2 | — |
| 13 | Өнеркәсіп географиясы | 2 | 2 | — |
| 14 | Ауыл шаруашылығы және балық аулау географиясы | 2 | 2 | — |
| 15 | Көлік географиясы | 2 | 2 | — |
| 16 | Халықаралық экономикалық қатынастар | 2 | 2 | — |
| 17 | Дүниежүзілік шаруашылықтың прогрестік және регрестік өзгерістері | 2 | 2 | — |
| 18 | Экологиялық проблема | 2 | 2 | — |
| 19 | Демографиялық және азық-түлік проблемасы | 2 | 2 | — |
| Барлығы | 38 | 22 | 16 | |
| № | Аймақ/елдер бойынша тақырып | Сағат | Лекция | Практика |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Шет елдік Еуропаға жалпы сипаттама | 2 | 2 | — |
| 2 | Шет елдік Еуропаның ірі бөліктері | 2 | 2 | — |
| 3 | Шет елдік Азияға жалпы сипаттама | 2 | 2 | — |
| 4 | АҚШ | 2 | 2 | — |
| 5 | Африкаға жалпы шолу | 2 | 2 | — |
| 6 | Латын Америка елдеріне сипаттама | 2 | 2 | — |
| 7 | Бразилия | 2 | 2 | — |
| 8 | Жапония | 2 | 2 | — |
| 9 | Канада және Австралия | 2 | 2 | — |
| 10 | Қытай және Үндістан | 2 | 2 | — |
| Барлығы | 20 | 14 | 6 | |
Елдердің саны және топтастырылуы
Қазіргі дүниежүзілік саяси картада шамамен 230 ел мен территория бар, олардың басым бөлігі — егемен мемлекеттер. Елдер санының көптігі оларды алдымен сандық көрсеткіштері бойынша топтастырып қарастыру қажеттігін көрсетеді.
Айналадағы ортаның ластануы және геоэкологиялық көзқарас
Сендер табиғи байлықтар және экологиялық мәселелермен бұрынғы география курстарында таныса бастадыңдар. Бұл бөлімде сол білімді тереңдетіп, әрі қарай дамытамыз. Тақырыптың маңызы ерекше: ол географияны практикамен және болжаумен тығыз байланыстырады.
Соңғы онжылдықтарда география ғылымында табиғат байлықтары географиясы, геоэкология, демалыс (рекреациялық) географиясы сияқты жаңа ғылыми бағыттар қалыптасты.
«Табиғат» және «географиялық орта» ұғымдары
«Табиғат» және «географиялық орта» ұғымдары өзара жақын болғанымен, мағынасы бірдей емес. Географиялық орта — географиялық қабықтың антропогендік ықпал әсерімен ұзақ эволюциялық өзгеріске ұшыраған бөлігі.
Адам әрекеті нәтижесінде қалыптасатын қалалар, су қоймалары, каналдар, жолдар және басқа да нысандар жиынтығы көбіне «жасанды табиғат» ретінде қарастырылады.
Дүниежүзі халықтарының географиясы
Сендер халықтар географиясымен алдыңғы сыныптардағы курстарда таныса бастадыңдар, бірақ бұл тақырып толық қамтылды деуге болмайды. 1940-жылдары Н. Н. Баранский географиялық кітап авторларын халыққа қатысты мәселелерге жеткілікті мән бермеді деп сынап: «Адамды ұмыттыңдар!» — деп жазған.
Қазіргі таңда халықтар географиясы — экономикалық және әлеуметтік географияның жақсы дамыған негізгі тармақтарының бірі. Ол демографиямен және этнографиямен тығыз байланыс сақтайды; сондай-ақ халықтар географиясы мен этногеографияның түйіскен жерінде этнографиялық зерттеулердің ықпалы күшейді.
Халық санағы деректерінің рөлі
Географтар мен демографтар халық санағының деректерін кеңінен пайдаланады. ХІХ ғасырдың басынан бері әлемде екі мыңнан астам санақ өткізілді. Қазіргі кезде көпшілік дамыған елдерде санақ 5 немесе 10 жылда бір рет жүргізіледі.
Негізгі үрдіс
Дүниежүзі халқы санының өсуі ұзақ уақыт бойы өте жоғары қарқынмен жүріп келеді. Бұл құбылысты түсіну әлеуметтік-экономикалық үдерістерді талдаудың маңызды бөлігіне айналды.
Ғылыми-техникалық революция (ҒТР) және дүниежүзілік шаруашылық
Сендер ғылыми-техникалық революцияның (ҒТР) қазіргі әлемге орасан зор әсер ететінін білесіңдер. Бұл тақырыпты оқу барысында ҒТР-дың ерекшеліктері мен көріністерін тереңірек түсінесіңдер, әрі дүниежүзілік шаруашылық ұғымымен жүйелі түрде танысасыңдар.
Дүниежүзілік шаруашылық пен ҒТР-ды көптеген қоғамдық, жаратылыстану және дәл ғылымдар зерттейді. Ал олардың географиялық қырын экономикалық және әлеуметтік географияның тармағы — дүниежүзілік шаруашылық географиясы қарастырады.
ҒТР ұғымының мәні
Адамзат өркениетінің дамуы ғылыми-техникалық прогреспен тығыз байланысты. Бұл прогресс аясында өндіргіш күштердің жедел әрі терең өзгерістері байқалатын кезеңдер болады. XVIII–XIX ғасырларда бірқатар елдерде қолөндірістен ірі машина өндірісіне өтуді білдірген өнеркәсіп төңкерістері — соның айқын мысалы.
ХХ ғасырдың ортасында басталған қазіргі ҒТР кезеңі ғылымның қоғамның өндіргіш күшіне тікелей айналуына негізделеді және өндіргіш күштердің сапалық тұрғыдан түбегейлі жаңаруын білдіреді.
Аймақтық мысалдар және негізгі ұғымдар
Артта қалған аудандар: Оңтүстік Италия мысалы
Шет елдік Еуропада әлі де өнеркәсібі салыстырмалы түрде артта қалған аудандар кездеседі. Жарқын мысал — ел территориясының шамамен 40%-ын алып жатқан Оңтүстік Италия. Мұнда халықтың 35%-дан астамы тұрғанымен, өнеркәсіпте еңбек ететіндердің үлесі 18% шамасында ғана.
Жан басына шаққан табыс Солтүстікке қарағанда екі есеге жуық төмен. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін аграрлық секторда халықтың шамадан тыс шоғырлануы салдарынан Оңтүстіктен 5 млн-нан астам адам көшіп, тұтас аудандар босап қалды деуге болады.
Экономикалық интеграция
Дүниежүзілік шаруашылық пен географиялық еңбек бөлінісі әлемнің барлық елдерін қамтығаннан кейін, соңғы онжылдықтарда байланыстар енінен гөрі тереңіне қарай дамып, күрделене түсті және жаңа формаларға ие болды.
Халықаралық мамандану мен айырбастың тереңдеуі ұлттық шаруашылықтардың өзара етене кірігуіне алып келді. Соның нәтижесінде халықаралық географиялық еңбек бөлінісінің жоғары сатысы — халықаралық экономикалық интеграция қалыптасты. Бұл — мемлекетаралық келісімдер саясаты негізінде елдер тобының тұрақты әрі терең өзара байланыстарда дамуының заңды үдерісі.
АҚШ
Территориясы бойынша АҚШ дүние жүзінде төртінші орында. Мемлекеттік құрылысы — 50 штаттан тұратын федерациялық республика. Халық саны бойынша үшінші орын алады.
Иммиграция АҚШ халқының санына және ұлттық құрамының қалыптасуына әрдайым зор ықпал етіп келеді. Қазіргі американ ұлты — әлемнің түрлі бөліктерінен, әсіресе Еуропа мен Африкадан қоныс аударушылардың этникалық араласуы нәтижесінде қалыптасқан.
Шет елдік Еуропа және Шығыс Еуропа
Шет елдік (ТМД елдерінен тыс) Еуропа аумағы 5,1 млн км², халқы шамамен 500 млн адам. Мұнда тарихи тағдырларының ортақтығы және саяси-экономикалық, мәдени байланыстары күшті 40-қа жуық егемен мемлекет орналасқан.
Аймақты ірі бөліктерге бөлуге болады: Шығыс Еуропа (1,2 млн км²), Орта Еуропа (1,5 млн км²), Солтүстік Еуропа (1,3 млн км²) және Оңтүстік Еуропа (1,1 млн км²). Әрқайсысы табиғаты, шаруашылық құрылымы және тарихи даму ерекшеліктері жағынан өзіндік қауымдастық құрайды.
Жапония
Жапония — төрт ірі және төрт мыңға жуық ұсақ аралдан тұратын архипелаг ел. Ол Азияда халықтың ұдайы өсуінің екінші түрінен бірінші түріне өткен алғашқы мемлекеттердің бірі.
Балалар өлім-жітімі деңгейі өте төмен, урбандалу қарқыны жоғары. Елде екі жүзден астам ірі қала бар. Негізгі діндері — синтоизм және буддизм.
Канада және Австралия, сондай-ақ Шет елдік Азияның жалпы сипаты
АҚШ-тың дүниежүзілік шаруашылықтағы үлесі біршама кемігенімен, ол әлі де ең дамыған экономикалардың бірі болып қала береді. Канадамен бірге бұл аймақ ағылшынтілді Американың аса қуатты экономикалық кеңістігін құрайды.
Шет елдік Азия — халқы ең көп аймақ; оның көптеген экономикалық, әлеуметтік және экологиялық проблемалары демографиялық «жарылыспен» байланысты. Территорияның алыптығы табиғи жағдайлар, ресурстар, халық және шаруашылық құрылымы бойынша үлкен айырмашылықтар туғызады.
Қытай және Үндістан
Қытай Халық Республикасы территориясы бойынша дүние жүзінде үшінші орында: батыстан шығысқа 5,7 мың км-ге, солтүстіктен оңтүстікке 3,7 мың км-ге созылады. Қытай екі мың жылдан бері жер шарындағы халқы ең көп елдердің бірі болып келеді.
Үндістан территориясы пішіні жағынан үшбұрышқа ұқсайды; оның «негізі» материкке тіреліп, Азияның қалған бөлігінен Гималай тау жүйесі арқылы бөлінеді. Ел — әлемдегі ең көне мемлекеттердің бірі. Екі ғасырға жуық уақыт Ұлыбритания отары болып, 1947 жылы тәуелсіздік алды, 1950 жылы республика болып жарияланды. Мемлекеттік құрылысы — 25 штаттан тұратын федерациялық республика.
Латын Америка елдері
Латын Америкасының территориясы солтүстіктен оңтүстікке 13 мың км-ге, батыстан шығысқа ең ұзын жерінде 5 мың км-ге дейін созылады. Экономикалық-географиялық жағдайы АҚШ-қа салыстырмалы жақындығы және басқа ірі аймақтардан қашықтығымен айқындалады.
Мемлекеттік құрылымы бойынша тәуелсіз елдердің басым көпшілігі — республикалар, сондай-ақ Ұлыбритания бастаған Достастық құрамындағы мемлекеттер де бар. Жалпы алғанда, территорияның көп бөлігі өмір сүруге және шаруашылық жүргізуге қолайлы, бірақ көптеген ресурстар кейде тиімсіз, тіпті жыртқыштықпен пайдаланылатын жағдайлар да кездеседі.
Мазмұны және оқу-әдістемелік жабдықтау
Мазмұны
- Кіріспе
- Тарау I. Дүниежүзілік саяси карта
- Тақырып 1.1. Табиғат ресурстары
- Тақырып 1.2. Дүниежүзі халықтары және демографиялық саясат
- Практикалық сабақтар: урбандалу; адамның басты проблемалары
- Лабораториялық сабақтар: таусылатын және таусылмайтын табиғи байлықтар
- Тарау II. Қала халқының өсуі және т.б.
- Курстық жұмыс: рефераттар, баяндамалар
Оқу-әдістемелік жабдықтау
- Ұсынылатын әдебиеттер (негізгі және қосымша)
- Көрнекі құралдар және оқытудың техникалық құралдары (ОТҚ)
- Тест тапсырмалары
- Емтихан сұрақтарының тізімі