БОЛАТҰЛЫ КЕРЕЙ ХАН
Керей хан: Қазақ хандығының негізін қалаушы
Болатұлы Керей хан (?-1473 ж.) — Қазақ хандығының негізін қалаушылардың бірі, Көк Орданың ханы Өрістің (Орыстың) шөбересі.
Тарихи алғышарттар
Әбілқайыр ханның билігі тұсында көк кесене төңірегіндегі шайқаста Үз-Темір Тайшы басқарған ойрат әскері Шайбан әулетінің күшін ойсырата жеңді. Осы жеңіліс Өріс хан әулетінен шыққан сұлтандарға Барақ ханнан кейін әлсіреген ықпалын қайта күшейтіп, дербес бағыт ұстануына жол ашты.
Әбілқайыр хандығынан бөліну және Моғолстанға көшу
Тарихи мүмкіндікті ұтымды пайдаланған Өріс ханның ұрпақтары — Болатұлы Керей мен Барақтың ұлы Жәнібек — өздеріне қарасты тайпаларды бастап, Әбілқайыр хандығынан бөлініп шығып, Моғолстан жеріне қоныс аударады.
Моғолстан ханы Есен-бұға оларды ерекше құрметпен қабылдап, мемлекетінің батыс бөлігінен Шу бойы мен Қозыбасы өңірін қоныс ретінде бөліп береді. Дәл осы аймақта жаңа Қазақ хандығының шаңырағы көтеріледі.
Хан көтеру және мемлекетті нығайту
Хан тауында Керейді ақ киізге отырғызып, хан көтереді. Керей хан немере інісі Жәнібекпен бірлесе отырып, жас мемлекеттің іргесін бекітуге, басқару жүйесін орнықтыруға және хандықтың беделін арттыруға зор еңбек сіңіреді.
Ойраттарға қарсы күрес
Керей хан Моғолстан билеушісімен одақтаса отырып, ойрат тайпаларының қауіп-қатеріне қарсы күрес жүргізеді. Бұл әрекет жаңа хандықтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және саяси салмағын арттыру бағытындағы маңызды қадамдардың бірі болды.
1468 жылдан кейінгі бетбұрыс
1468 жылы Әбілқайыр хан қайтыс болғаннан кейін оның ордасында таққа талас күшейеді. Осы жағдай Керей мен Жәнібектің Өзбек ұлысына қайта оралып, ішкі күреске белсене араласуына мүмкіндік береді.
Әбілқайырдың ұлы әрі мұрагері Шейх-Хайдар жеңіліске ұшырап, жақын адамдарымен бірге қаза табады. Соның нәтижесінде ұлыстағы биліктің басым бөлігі Керей ханның қолына өтуіне жағдай туады. Осы кезеңнен бастап Қазақ хандығының іргелі мемлекетке айналу үдерісі айқын қарқын алды.
Соңғы деректер және қайтыс болған уақыты
Керей ханның есімі тарихи деректерде 1472–1473 жылдары соңғы рет кездеседі: ол Бұрыш оғылан атты сұлтанның Моғолстан ханы Жүністің ордасына жасаған шабуылына байланысты аталады. Бұдан кейін Керей хан туралы мәліметтер сирейді де, есімі дереккөздерде қайталанбайды.
Сондықтан оның нақты қашан және қандай жағдайда қайтыс болғанын дәл анықтау қиын. Алайда кейінгі оқиғалардың даму барысына қарағанда, Керей хан 1473 жылғы оқиғалардан көп ұзамай дүние салған болуы ықтимал.
Негізгі ұғымдар: Қазақ хандығы, Шу–Қозыбасы, Әбілқайыр, Есен-бұға, Керей мен Жәнібек.