Тамыз бүлігі - 1991 жылы 18 - 21 тамыз аралығында Кеңес Одағындағы ескі мемлекеттік билік пен қоғамдық қатынастарды сақтап қалу мақсатында Мәскеуде ұйымдастырылған төңкеріс
Тамыз бүлігі (1991): КСРО-ны сақтап қалуға жасалған соңғы талпыныс
Тамыз бүлігі — 1991 жылғы 18–21 тамыз аралығында Мәскеуде ұйымдастырылған төңкеріс әрекеті. Оның мақсаты — Кеңес Одағындағы ескі мемлекеттік билік жүйесін және қоғамдық қатынастардың бұрынғы моделін сақтап қалу, елде күшейіп келе жатқан демократиялық өзгерістерді тоқтату еді.
Ұйымдастырушылар және «Төтенше жағдай жөніндегі мемлекеттік комитет»
18 тамыз күні билікті өз қолына алуды көздеген топ «Төтенше жағдай жөніндегі мемлекеттік комитет» (ТЖМК) құрылғанын жариялап, елдегі барлық басқару тетіктері осы құрылымға өтетінін мәлімдеді. Комитет құрамында КСРО-ның жоғары лауазымды тұлғалары болды, соның ішінде:
- Г.И. Янаев — КСРО вице-президенті
- О.Д. Бакланов — КОКП ОК-нің әскери саясат жөніндегі хатшысы, Қорғаныс кеңесі төрағасының бірінші орынбасары
- В.С. Павлов — КСРО премьер-министрі
- В.А. Крючков — КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің төрағасы
- Б.К. Пуго — КСРО Ішкі істер министрі
- Д.Т. Язов — КСРО Қорғаныс министрі
- В.А. Стародубцев — КСРО Шаруалар одағының төрағасы
- А.И. Тезяков — КСРО Мемлекеттік кәсіпорындар қауымдастығының төрағасы
- А. Лукьянов — КСРО Жоғарғы Кеңесінің төрағасы (және басқа да тұлғалар)
Горбачевті оқшаулау және төңкерістің саяси мақсаты
Сол сәтте Қырымда болған КСРО Президенті М.С. Горбачев сыртқы әлеммен байланыстан оқшауланды. ТЖМК мүшелері оның «денсаулығына байланысты қызметін атқара алмайтынын» жариялап, іс жүзінде президент өкілетін шектеді.
ТЖМК-ның түпкі ойы — елде қалыптасып келе жатқан демократиялық өзгерістерді тұншықтыру, нарықтық қатынастардың орнығуына жол бермеу және әміршіл-әкімшіл жүйені сақтап қалу болатын.
Шектеулер: саяси өмірді тоқтату және БАҚ-ты бақылау
№1 қаулының мазмұны
- Саяси партиялардың, қоғамдық ұйымдар мен бұқаралық қозғалыстардың қызметін тоқтату
- Митингілер мен демонстрацияларға, көше шерулеріне тыйым салу
- Ереуілдерге шығуға шектеу қою
Баспасөзге қысым
ТЖМК-ны қолдамаған бірқатар басылымдар жабылды, соның ішінде «Комсомольская правда», «Московский комсомолец», «Московские новости». Қалған ақпарат құралдарының жұмысына қатаң бақылау орнатылды.
Қарсылық: Ельцин және қоғамның реакциясы
Тамыз бүлігіне қарсы күресті Ресей Федерациясының Президенті Б.Н. Ельцин басқарды. Оны Мәскеу мэрі Г. Попов, Ленинград қаласы мен облысының басшысы А. Собчак, КОКП басшыларының бірі А. Яковлев, сондай-ақ Э. Шеварднадзе және басқа да саяси тұлғалар қолдады.
Мәскеуде халық көшеге шығып, төңкеріс әрекетін айыптады. Төңкерісшілерді жоғары шенді әскерилер мен партиялық номенклатураның шағын бөлігі ғана қолдады. Бұл факторлар бүліктің тез арада әлсіреуіне ықпал етті.
Республикалардың ұстанымы және халықаралық үнқатысу
Бірқатар республикалардың мәлімдемелері
- Украина және Қырғызстан ТЖМК жарлықтары өз аумақтарында жүрмейтінін мәлімдеді.
- Балтық республикалары оны «өзге мемлекеттің ішкі мәселесі» ретінде бағалады.
Үнсіздік пен қолдау
- Өзбекстан мен Түрікменстан үнсіз қалды.
- Әзірбайжан мен Тәжікстан басшылары А. Муталибов пен К. Махкамов ТЖМК-ны қолдады.
Халықаралық реакция
- АҚШ Президенті Дж. Буш бүлікті айыптады.
- Еуропа экономикалық қоғамдастығы ТЖМК-ға қарсы шығып, заңды үкіметті қалпына келтіруді талап етті.
Аяқталуы: Горбачевтің оралуы және тұтқындаулар
21 тамыз күні Ресей үкіметі жіберген ұшақпен Горбачев Мәскеуге қайтып келді де, ел басшылығын қайтадан өз қолына алды. Көп ұзамай ТЖМК мүшелері тұтқындалып, оларға қатысты қылмыстық іс қозғалды.
Дереккөз белгісі түпнұсқада: [1]