Өтірік болса сақал жұлынсын, Қыз астындағы тырнадай
Сараңдықтың шегі: Шықбермес Шығайбай
Ерте заманда, құйрығы келте заманда Шықбермес Шығайбай деген бай болыпты. Төрт түлігі сай, дәулеті тасып тұрса да, көңілі тар екен. Үйіне ешкімді қондырмайды, қондырса да дәм татқызбайды. Жолаушы келсе, бар айтатыны: «Шық, әй!» — болыпты. Содан жұрт оны Шығайбай атап кеткен.
Жұрт арасында оның сараңдығы туралы сөз алысқа тарап, Шығайбайдың үйінен дәм татамын деген талай адамның үміті ақталмай қайтады екен.
Алдар көсе туралы аңыз және жұрттың күдігі
Алдар көсенің қулығы жайлы да атақ ел-елге жайылып, мақалға айналыпты. Бірақ жұрт: «Алдарың қанша қу болса да, Шықбермес Шығайбайды алдай алмас» — деседі екен.
Бұл сөз Алдарға жетіп, ол намыстанып: «Шықбермес Шығайбайды мырза бай етпесем, Алдар деген атым құрысын» — деп жолға шығады.
Жалғыз үй, жасырынған ас
Күн-түн жүріп, елден жырақ, иен далада жалғыз отырған Шығайбайдың үйіне жетеді. Алдар атын алысқа тұсап, білдіртпей жақындап, жабықтан сығалап қарайды.
Көргені
- Шығайбай қазы тіліп отыр.
- Бәйбіше нан илеп отыр.
- Тоқалы бас үйітіп отыр.
- Қызы тырнаның жүнін жұлып отыр.
Алдардың ойы
«Осыдан дәм татпасам, Алдар атым құрысын», — деп, ол үйге кіріп барады. Бірақ үйдегілер де епті екен: Алдар «Кеш жарық!» деп үлгергенше, қолдарындағысын жасырып, өзге бір шаруамен отырғандай болып қалады.
Сөзбен арбау: «Сары жылан» туралы хикая
Шығайбай күмәнданып, Алдардан сұрақтың астына алады. Сонда Алдар жолда көргенін деп, әсірелеп, өлеңдетіп сөз бастайды: жуандығы дәл қазыдай бір сары жылан көргенін, оны таспен ұрып илегенін, бәрін жасырмай айтқанын жеткізеді.
Айтылған сөздің әсері
Алдардың астарлы теңеулері үй ішін шошытады. Бай «Шоқ түссін тіліне!» деп қазысын лақтырып тастайды. Бәйбіше «Тілің кесілсін!» деп нанын тастайды. Тоқал «Жағың қарыссын!» деп басын лақтырады. Қызы «Ішің толсын!» деп тырнасын лақтырады. Сөйтіп, өздері жасырған дүниелерін өз қолдарымен «қонаққа» ұстатады.
Амалсыздан бай: «Қазыңды аса бер, бәйбіше», — дейді. Қазанға ет салынып, қайнай бастайды.
Түнгі қулық: еттің орнына тулақ
Қазан түнімен қайнап тұрса да, ас түсірілмейді. Бай да, Алдар да бір-бірін бағып, қасарысып отырады. Ақыры Шығайбай ұйқыға кетеді. Сол кезде Алдар тұрып, қазандағы етті сүзіп алып, оның орнына тулақты турап салып қояды.
Таңға жақын бай бәйбішесін оятып, «қонақ ұйықтады» деп, асты түсіртеді. Бірақ аузына салғаны ет болмай, тісі өтпейтін шандырға айналады. Бай ашуға булығып, ақыры мұның Алдардың ісі екенін түсінеді де, аш жатқан күйі қалады.
Жолға шығарда: нан мен айранның «құны»
Қойындағы ыстық нан
Ертеңінде Шығайбай жолға шығуға қамданып, бәйбішесіне: «Қонаққа көрсетпей, маған нан беріп жібер», — дейді. Әйелі ошақтан жаңа алған нанды байдың қойнына тығып жібереді. Мұны көрген Алдар «қазақы дәстүрмен қоштасайық» деп байды құшақтап, қатты қысады. Ыстық нан күйдіріп жіберген соң, бай амалсыз нанды лақтырады. Алдар болса: «Ит жегенше мен жейін», — деп, нанды алып қалады.
Іштен байланған торсық айран
Келесі күні бай тағы да қонақтан жасырмақ болып, торсыққа айран құйғызып, ішінен байлап алады. Алдар «амандасайын» деп құшақтаған боп, торсықтың тұсынан қысып қалады. Айран төгіліп, байдың мазасы кетеді де, торсықты да беруге мәжбүр болады. Бұл жолы да бай аш кетеді.
Ат туралы айла: «боқ қасқа» мен «бор қасқа»
Қөседен құтыла алмаған соң, Шығайбай Алдардың атын сойып тастамақ болады. Мұны сезген Алдар сыртқа шығып, екі аттың да бір-біріне қатты ұқсайтынын байқайды: айырмасы тек маңдайындағы қасқасында екен.
Алдардың «таңба ауыстыруы»
Алдар өз атының қасқасына сиырдың шикі боғын жағып, қасқасын «жасырады». Ал байдың атының маңдайына бор жағып, оны «қасқа» етіп қояды. Сосын келіп, ештеңе болмағандай ұйықтап жата береді.
Түнде бай сыртқа шығып, «Алдардың атын» деп ойлап, бор қасқаны жарып тастайды. Таңертең мазақтап күліп отырып, Алдарға: «Қасқа ат өліп жатыр, сенің атың болу керек», — дейді. Сонда Алдар сабырмен: «Боқ қасқа болса — менікі, бор қасқа болса — сіздікі» — дейді. Бай жүгіріп барса, өлгені өз аты болып шығады.
Соңғы соққы: біз және Бізбике
Ызасы басына шыққан Шығайбай: «Жоғалт қараңды, сұм! Мен сені енді көрмеймін» — деп, қуып жібереді. Бірақ Алдар кетерінде: «Етігім жыртылып, шұлғауым шығып жүр, бізіңді беріп кет», — деп жабысады. Бай амалсыз бізін береді.
Бай кетісімен Алдар бәйбішеге жүгіріп келіп: «Қызыңыз Бізбикені киіндіріңіз, баймен келісіп, алып кететін болдым», — дейді. Әйелі сенбегенімен, Алдар сырттағы ұзап бара жатқан байға дауыстап: «Әй, бай! Бізбикені бермей жатыр мына бәйбішең!» — деп айқайлайды.
Байдың сөзі — өзіне тұзақ
Ашуы басылмаған бай алыстан: «Әй, қатын! Бер Бізбикені! Жоғалт сол кәпірдің көзін!» — деп айқайлап жібереді. Мұны естіген бәйбіше аң-таң қалады. Алдар болса: «Әні, өз құлағыңызбен естідіңіз ғой», — деп, сөзді дәлел қылады.
Ақыры бәйбіше жасауын буып, қызды атқа мінгізеді. Алдар айласын асырып, еліне қарай тартып отырады.
Түйін
Бұл әңгімеде сараңдықтың кесірі, ал қулықтың кейде соған қарсы құралға айналатыны айқын көрінеді. Шығайбайдың «ешкімге дәм татқызбаймын» деген қаталдығы ақыры өзіне сор болып жабысады, ал Алдар көсенің тапқырлығы халықтың әділетке деген аңсарын күлкі арқылы жеткізеді.