Сыпыра жырау (туған - өлген жылдары белгісіз) - Дешті Қыпшақтың әйгілі жыршыларының бірі, ноғай, қарақалпақ, башқұрт, барабы, құрдақ, қырым татарларына ортақ тұлға

Сыпыра жырау (туған және қайтыс болған жылдары белгісіз) — Дешті Қыпшақ даласына кеңінен танылған жыршылардың бірі. Ол ноғай, қарақалпақ, башқұрт, барабы татарлары, құрдақ, қырым татарлары секілді бірнеше түркі жұртына ортақ тарихи-мәдени тұлға ретінде аталады.

Мұрасының сақталу жолы

Сыпыра жыраудың жырлары бізге жеке авторлық қолтаңбасымен толық күйінде жетпеген. Дегенмен оның толғау дәстүрі мен ой өрнегі Құбығұл, Едіге би, Тоқтамыс хан туралы хикаят-аңыздарда, сондай-ақ «Ер Тарғын» және «Едіге батыр» эпикалық жырларында сақталған.

Қазақ зерттеушілері Сыпыра жырауды ноғайлы дәуірінен жеткен көптеген эпикалық жырлардың бірден-бір авторы ретінде бағалайды. Қазақ аңыздары мен батырлар жырында ол ел бірлігін көздеген кемеңгер ретінде суреттеліп, бірде 120, бірде 180 жасқа келген, көпті көрген тәжірибелі қарт бейнесінде көрінеді.

Толғау-монолог дәстүрі және тарихи кеңес

Ауыз әдебиеті дәстүрі Сыпыра жыраудың қиын кезеңдерде өзінен ақыл-кеңес сұраған Алтын Орда билеушілеріне арнаған бірнеше толғау-монологын жеткізді. Бұл толғауларда жырау алдымен билеушінің өзін, ата-бабасын және төңірегіндегілерді сипаттап, қалыптасқан жағдайға баға береді; кейін болашақты болжап, ақыл-кеңесін айтады.

Тоқтамыс ханға арналған арнау — классикалық үлгі

Сыпыра жыраудың шығармашылық қуатын айқындайтын көрнекті мысал — «Едіге» эпосында Тоқтамыс ханға арналған арнау өлең. Бұл арнау толғаудың классикалық үлгісі саналады: жырау алдымен өзін таныстырып, Тоқтамыстың сегіз атасын, соның ішінде Шыңғыс ханды да көріп-білгенін айтады және олардың әрқайсысына мінездеме береді.

Одан әрі Едігенің Тоқтамыстан қашуы кездейсоқ еместігін, оның Темірмен одақтасып, қайта оралып соғыс ашуы мүмкін екенін жырлайды. Сонымен бірге күйзеліске ұшыраған ұлыстың халін, тұтқынға түскен қыз-келіншектердің тағдырын әсерлі түрде суреттейді.

Эпостық жырлардағы бейнесі

«Ер Тарғын» жырында Сыпыра жырау «тоғыз ханды түзеткен», өз дәуірінде толғау айтып, елге ықпал еткен адам ретінде сипатталады. Ал «Телағыс» жырында ол ноғайлы ішіндегі өзара қырқысты өршітпей, беделі мен тегеурінді жыры арқылы жауласушы жақтарды бітістірген тұлға ретінде көрінеді.

Ноғай халқында тараған «Тоқтамыс ханның хикаяты» атты аңызда Сыпыра жыраудың атынан қара сөзбен аралас айтылатын жырлар табиғи сипаты жағынан жыраудың «Мен қартыңмын, қартыңмын» атты толғауына ұқсас келеді.

Түркі халықтарына ортақ есім

Сыпыра жыраудың мұрасы көптеген түркі халықтарының әдебиетінде көркем үлгі ретінде орнықты. Әр халық оны өз дәстүріне сай әрқилы атпен таныған:

Ал қарақалпақтар Сыпыраны өздерінің ең ірі эпосшы-жыраулар мектебінің негізін салушы деп таниды. Қырымның қырық батырын жырлаған әйгілі Мұрын жырау да өзін Сыпыра жыраудың ұрпағы санаған.