Қазақша рефераттар

Қазақстандағы сақтандыру жүйесі

Сақтандырудың мәні және қоғамдағы рөлі

Сақтандыру — қоғамның экономикалық қатынастарының айрықша саласын бейнелейтін көне категориялардың бірі. Оны туындататын негізгі себеп — өндіріс пен адам өмірінің қауіп-қатерлі сипаты. Осыған байланысты өндіріс процесінің үздіксіздігін сақтау, азаматтардың өмір сапасын қолдау және әртүрлі тәуекелдердің салдарын азайту үшін қоғамда натуралдық-заттай қорлар да, ақша ресурстары да жеткілікті деңгейде қалыптасуы қажет.

Мұндай қаражаттар әдетте резерв және сақтық қорлары түрінде құрылады. Олар күтпеген жағдайлар кезіндегі материалдық залалды өтеуге және қоғамдық тұрақтылықты сақтауға бағытталады.

Сақтық қорларды қалыптастыру тәсілдері

Сақтандыру жүйесінде сақтық резервтер мен қорларды қалыптастырудың екі негізгі әдісі қолданылады: бюджеттік әдіс және сақтық (сақтандыру) әдісі.

Бюджеттік әдіс

Қорларды қалыптастыру үшін бюджет қаражаттары, яғни бүкіл қоғамның ортақ ресурстары пайдаланылады. Бұл тәсіл көбіне мемлекеттік деңгейдегі тәуекелдер мен төтенше жағдайлар салдарын жабуға бағытталады.

Сақтық әдіс

Қорлар шаруашылық жүргізуші субъектілер мен халықтың жарналары есебінен құрылады. Яғни тәуекелдерге қарсы қорғаныс жеке және ұйымдық қатысушылардың қатысуымен алдын ала ұйымдастырылады.

Сақтық қорлар — ұлттық шаруашылықта алдын ала болжануы қиын, күтпеген жағдайлардан сақтандыруға арналған резерв қорлары жүйесінің қажетті құрамдас бөлігі. Олар материалдық немесе ақша қорлары нысанында жасалып, мүліктік мүдделерді қорғауға және келтірілген зиянды өтеуге қызмет етеді.

Сақтық қорлардың ерекшелігі және пайдаланылуы

Сақтық қорларда қоғам мүшелерінің ұжымдық және жеке мүдделері қорғалады, ал олардың тіршілік әрекетінің экономикалық және әлеуметтік қырлары көрініс табады. Бұл қорлардың басқа қорлардан маңызды айырмашылығы бар: олар алдын ала тұтыну қорларына да, жинақтау қорларына да жатпайды. Яғни бұл — табыс ретінде тікелей тұтынылмайтын және міндетті түрде қорландыру мақсатын көздемейтін, ерекше мақсатқа арналған бөлік.

Коммерциялық айналымға орналастыру

Сақтандырушылардың жарналары есебінен қалыптасатын сақтық қорлар белгілі бір кезеңде өзінің тікелей арналымы бойынша — сақтандыру төлемдерін төлеуге — бірден пайдаланылмауы мүмкін (сақтандыру жағдайы әлі туындамаған кезде).

Мұндай жағдайда қор қаражаттары қосымша табыс алу үшін коммерциялық айналымға орналастырылуы мүмкін. Ал алынған табыстың бір бөлігін сақтанушылардың мүддесіне бағыттау бәсекені күшейтіп, сақтандыру нарығында қолайлырақ шарттар ұсынуға мүмкіндік береді.

Нарықтық экономика жағдайындағы сақтандырудың маңызы

Экономиканың нарықтық қатынастарға көшуі, кәсіпкерліктің дамуы, тауар-ақша айналымының ұлғаюы және шаруашылық жүргізуші субъектілер арасындағы келісімшарттық міндеттемелердің кеңеюі сақтандыру арқылы берілетін кепілдіктердің берік жүйесін талап етеді. Бұл бөлу, айырбастау және тұтыну процестерінде туындайтын қоғамдық және жеке мүдделерді қорғауға мүмкіндік береді.

1) Қосымша қорғаныс функциясы

Мемлекет қабылдайтын шаралардың сипаты мен көлеміне қарамастан, сақтандыру халық пен ұйымдардың мүдделерін қосымша қорғауға мүмкіндік береді. Қазіргі кезде табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайларды жою шығындарының едәуір бөлігі мүмкіндігі шектеулі мемлекеттік бюджетке түседі.

2) Дамуды ынталандыру

Сақтандыру механизмін пайдалану кәсіпкерліктің жедел дамуына, өндіріс технологиясын жетілдіруге, сондай-ақ Қазақстан экономикасының салалық ерекшеліктерін, климатын, географиялық орналасуын және экологиялық факторларды ескеруге жағдай жасайды.

Сақтандыру жүйесі экономиканың сенімді әрі орнықты дамуына, халықты әлеуметтік қорғауды күшейту үшін қосымша негіз қалыптастыруға және азаматтар мен шаруашылық субъектілерінің мүлкін сақтандыру арқылы қауіптерді басқаруға ықпал етуі тиіс.

Әлеуметтік сала және сақтандыру жүйесінің құрылымы

Сақтандыру мәселесі (медициналық сақтандыруды қоса алғанда) әлеуметтік қамсыздандыру проблемаларымен тікелей байланысты. Жалпы сақтандыру жүйесі үш бөліктен тұрады:

  • Қоғамдық қорғау жүйесі

  • Әлеуметтік сақтандыру (қорғау) және әлеуметтік қамсыздандыру

  • Жалпы сақтандыру және өмірді сақтандыру

Осы жүйенің салыстырмалы түрде дербес бөлігі — медициналық сақтандыру.

Сақтандырудың анықтамасы, функциялары және экономикалық мазмұны

Сақтандыру — сақтандыру ұйымы өз активтері есебінен жүзеге асыратын сақтандыру төлемі арқылы сақтандыру шартында белгіленген сақтандыру жағдайы немесе өзге де оқиғалар туындаған кезде жеке немесе заңды тұлғалардың заңды мүдделерін мүліктік жағынан қорғауға байланысты қатынастар кешені.

Сақтандыру саласы адам өмірінің, өндірістік және әлеуметтік-экономикалық қызметтің барлық қырын қамтиды. Ол екі негізгі функция атқарады: өтемдік және жинақтаушы.

Экономикалық мәні

Сақтандырудың экономикалық мәні — барлық қатысушылардың төлемдері есебінен оқыс оқиғаға ұшыраған тарапқа көмек көрсету. Демек, сақтандыру — қолайсыз құбылыстар мен күтпеген оқиғалар туындағанда мүліктік мүдделерді қорғау және келтірілген материалдық зиянды өтеу үшін мақсатты ақша қорларын құру мен пайдалануға негізделген қайта бөлгіштік қатынастардың айрықша саласы.

Құқықтық реттеу және қаржымен ортақ белгілер

Ерекше сақтандыру қатынастары, сақтандыру қызметі нарығын дамыту және азаматтар мен заңды тұлғаларды сақтандыру тұрғысынан қорғау Қазақстан Республикасының «Сақтандыру қызметі туралы» заңымен, сақтандыру мәселелері жөніндегі Үкімет қаулыларымен және Ұлттық Банктің сақтандыру қадағалауы бойынша нормативтік актілерімен реттеледі.

Сақтандыру мен қаржы категориясының ортақ белгілері

  • Сақтандыру қатынастарының ақшалай сипаты.

  • Қоғамдық өнім құнын қайта бөлуге қатысуы.

  • Ақша қорларын құру және оларды пайдаланумен қатар жүруі.

  • Қатынастардың бір бөлігінің міндетті сипатта болуы.

  • Қорларды құру және пайдалану кезеңінде баламалылық барлық жағдайда сақталмауы (қатынастардың баламасыздығы).

Сақтандыру шеңберінде кейбір жағдайларда мемлекет сақтандыру ресурстарының меншік субъектісі бола алады. Ал өзге жағдайларда сақтандыру қызметі экономикалық жүйедегі айрықша сақтандырушы немесе қайта бөлу процестерін жүзеге асыратын арнайы қаржы-кредит институты ретінде көрінеді.

Мақсаты, негізгі белгілері және жүзеге асу тәртібі

Сақтандырудың мақсаты — қоғамдық ұдайы өндірістің үздіксіздігін қамтамасыз ету үшін азаматтарды, мүлікті және өндіріс процестерін қоғамдық әрі ұжымдық қорғау.

Ықтималдық сипаты

Сақтандыру қатынастары оқиғаның болу-болмауына байланысты құрылады: тәуекел алдын ала бағаланады, ал оқиға орын алса — өтем төленеді.

Төтенше сипаты

Бұл қатынастар әдеттегі емес, төтенше жағдайлармен байланысты және әртүрлі ауқымда көрінуі мүмкін: мемлекеттік, өңірлік, кәсіпорын, бөлімше немесе жеке адам деңгейінде.

Сақтандыру процесі, әдетте, сақтандыру шарты негізінде немесе өзара сақтандыру қоғамына мүшелік негізінде жүзеге асырылады.