Көңілім менің қараңғы
Орыс әдебиетінің классигі М.Ю. Лермонтов мұрасының қазақ әдебиетіндегі орны айрықша. Бұл ықпал, әсіресе, ХІХ ғасырдың соңындағы Абай аудармалары арқылы ерекше құндылыққа ие болды. Абайдың тәржімаларына жалпы шолу жасасақ, ол әрдайым таңдаумен, талғаумен аударғанын көреміз.
Абайдың Лермонтовтан аударған өлеңдері, негізінен, адамгершілік тақырыбында жаман мінез-құлықты шенеу мен жақсылыққа үндеуге, патриоттық ірі идеяны көксеуге, терең философиялық ойға немесе көркемдік қуаты аса жоғары лирикаға құрылады. Сондықтан екі ұлы ақын поэзиясындағы идеялық-мазмұндық ұқсастықтар мен көркем бояу-нақыштар оқырманға жақын, жүрекке жылы тиеді.
Абай таңдаған Лермонтов: ең үздік үлгілер
Абай Лермонтов өлеңдерін аса ұқыптылықпен әрі ерекше сүйіспеншілікпен аударды. Ол Лермонтов шығармаларының көркемдік қуаты мықты, ойы салмақты нұсқаларын іріктеп алды. Соның ішінде «Қанжар», «Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Теректің сыйы», «Желкен» сияқты тәржімалар ерекше аталады.
Мұхтар Әуезов Абай аудармалары туралы, Лермонтовтың осы тектес таңдаулы туындылары орыс классиктері ішінде шеберлік тұрғысынан теңдесі жоқ шығармалар екенін атап өткен. Лермонтов әуені Абай шығармашылығында табиғи үндестік тапты.
Неге Абай Лермонтовқа айрықша ден қойды?
Абай неліктен Лермонтовқа соншама ден қойды деген сұрақ жиі қойылғанымен, бұл мәселені арнайы, жүйелі түрде талдаған еңбектер аз. Абай Лермонтовты аудару барысында өзінің әлеуметтік-эстетикалық танымын да, шығармашылық нысанын да айқын танытады.
Ықшамдау қағидасы
Абай түпнұсқаның негізгі мазмұнын, мағыналық өзегін сақтай отырып, автор ойын жинақтап жеткізуде ықшамдау принципін ұстанады. Бұл тәсіл көркемдік тұрғыдан тиімді қызмет атқарады.
Сөзбе-сөз аудармаға сақтық
Тікелей аударуға келмейтін ұғымдарды сөзбе-сөз немесе шамадан тыс сипаттай аудару кейде мазмұн мен мағына арасындағы жарасымды бұзады, мәтін жүйесіне «бөтен» рең енгізуі мүмкін.
Осы тұрғыдан келгенде, аудармада ықшамдау мен жинақтау тәсілін қолдану шығармашылық нәтижеге жеткізетінін Абай тәжірибесінен анық байқаймыз. Мысалы, «Менің сырым, жігіттер, емес оңай» (орысшасы: «Я не хочу, чтобы свет узнал…») өлеңі екі тілде де 16 жолдан тұрып, көлемдік тепе-теңдігі мен мағыналық дәлдігі жоғары шеберлікті танытады.
«Көңілім менің қараңғы…»: мәдени сәйкестендірудің үлгісі
«Көңілім менің қараңғы, бол, бол, ақын» — Абайдың әсерлі аудармаларының бірі. Бұл — Байронның «Моя душа темна» атты туындысын Лермонтов еркін аударған нұсқа. Орысша мәтін ақынның көзі тірісінде «Отечественные записки» журналында жарияланып, кейін жинақтарына енген. Абай осы өлеңнің алғашқы сегіз жолын аударған.
Түпнұсқа (орысша)
Душа моя мрачна! Скорей, певец, скорей! Вот арфа золотая: Пускай персты твой, промчавчейся по ней, Пробудят в струнах звуки рая. И если не навек надежды рок унес, Они в груди моей проснутся, И если есть в очках застывших капля слез — Они растают и прольются.
Аударма (Абай)
Көңілім менің қараңғы. Бол, бол, ақын! Алтынды домбыраңмен келші жақын. Ішек бойлап он саусақ жорғаласа, Бейіштің үні шығар қоңыр салқын. Егер сорым түбімен әкетпесе, Керек қой көңілді үміт тебірентсе. Қатып қалған көзімде бір тамшы жас — Төгілмей ме, бой жылып, ол да ерсе?!
Мұнда аударманың сәттілігі айқын: Лермонтовтың ойы мен көңіл күйі қазақша нұсқада да дәл, анық сезіледі. Абай «арфа» сөзін «домбыра» деп алып, «звуки рая» тіркесін «бейіштің үні» деп қазақ оқырманына жақын мәдени-эстетикалық баламамен береді.
Сондай-ақ «Пускай персты твой…» жолының «Ішек бойлап он саусақ жорғаласа» болып келуі — әрі ұйқасқа, әрі мағынаға үйлескен дәл табылған шешім.
Ғалымдар бағасы және Абай қалыптастырған жаңа үлгі
Абай аудармаларына зерттеушілер әрдайым жоғары баға беріп келеді. Қ. Бекқожин Абайдың Лермонтовтан жасаған аудармалары түпнұсқаның көркемдік ерекшеліктерін мүмкіндігінше сақтап, мазмұнын дәл жеткізетінін атап өтеді. Оның пікірінше, «Кинжал», «Пленник», «Дары Терека», «Дума» секілді тәржімалардан Абай талантының қуатын, көркем қабылдауының нәзіктігін ерекше сезінеміз.
Осы пайымнан кейін зерттеуші Лермонтовты аудару арқылы Абай қазақ поэзиясында жаңа классикалық үлгінің дамуына ықпал еткенін түйіндейді.
Абай лирикасының арналарын түсіну
Абайдың ақындық толғамдарын сараласақ, идеялық мазмұн мен лирикалық тебіреніс тұрғысынан бірнеше арнаға жіктеуге болады. Бір бағытта — халық тағдыры мен заманның бет-бейнесі өзек болады. Екінші тарапта — мінез-құлықты түзетуге арналған ақыл-өсиет, дидактикалық сарын және тоғышарлықты мінеу, сатиралық әуен айқын көрінеді.
Бұған қоса, өз замандастарынан, өз ортасынан түңілу, торығу, қасірет шегу сарындары да бөлек арна болып толқиды. Дәл осы жалғыздық пен торығу әуендерінің Лермонтов поэзиясымен үндесуі назар аударарлық.
Ереуіл рухы неге Абайда аз көрінеді?
Лермонтов шығармашылығындағы басты сарындардың бірі — бас бостандығы. Ал Абайдың Лермонтовтан жасаған аудармаларында мұндай ереуіл рухы көп кездеспейді (ерекше бірлі-жарым тұстар болмаса). Мұның себебі тарихи-әлеуметтік жағдаймен де байланысты: Абай дәуіріндегі қазақ қоғамында жеке бастың бостандығы мәселесі күн тәртібіне өзгеше сипатта шықпаған еді. Абайдың жүрегіне жақынырақ тақырыптар — жалғыздық, халық қамы, ел мұңы болды.
«Жолға шықтым…»: жолма-жол дәлдік пен поэтикалық үйлесім
«Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз» өлеңінде Абай Лермонтовтың ойын, жан-сезім сәулесін еркін ұғып, қазақы поэтикалық тыныспен дәл жеткізеді. Мысалы, «пустыня» сөзін «елсіз жер» деп беруі — әрі мағыналық, әрі стильдік тұрғыдан сәтті шешім.
Түпнұсқа (Лермонтов)
Выхожу один я на дорогу: Сквозь туман кремнистый путь блестит Ночь тиха. Пустыня внемлет богу И звезда со звездою говорит
Аударма (Абай)
Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз, Тасты жол жарқырайды буға амалсыз. Елсіз жер тұрғандай боп хаққа мүлгіп, Сөйлесіп, ымдасқандай көкте жұлдыз.
Бұл лирика — өмірге ой көзімен қараудың, терең сезімталдық пен сыршылдықтың үлгісі. Ақын жарық түнде жалғыз жолға шыққанын айта отырып, аспан мен жер үйлесімін, жұлдыздардың сырласқандай көрінер ғажайып сәтін тұтас қалпында сезіндіреді.
Өлеңнің идеялық өзегі — өмірге құштарлық пен азаттыққа ұмтылыс. Абай нұсқасында да мағынасы әбден жақын, көркемдігі жоғары деңгейде сақталған:
Түпнұсқа (үзінді)
В небесах торжественно и чудно! Спит земля в сиянье голубом... Что же мне больно и так трудно? Жду ль чего? Жалею ли очем? Уж не жду от жизни ничего я, И не жаль прошлого не чуть; Я ищу свободы и покоя! Я б хотел забыться и заснуть,
Абай тәржімасы (үзінді)
Мен көрдім көктің ғажап жасалғанын, Жер ұйықтап, көкшіл шықпен бу алғанын. Менің не мұнша қапа, қысылғаным? Үміт пе, өкініш пе ойлағаным? Дүниеден үмітім жоқ менің деймін, Өмірге өткен титтей өкінбеймін. Азаттық пен тыныштық көксегенім, Ұйықтамақ пен ұмытпақ деп іздеймін...
Соңғы шумақта ғана Абай еркіндеу қадам жасап, Лермонтовтағы махаббат әуені мен табиғат сыбдырын аңсау мотивін қазақы лирикалық жылылыққа, достық пен шуаққа жақын пайыммен өрістетеді.
Абай аудармасының екі түрі
Абай аудармаларын шартты түрде екіге бөлуге болады: дәл аударма және еркін аударма. Дәл аудармалардың өз ішінде шумақ, бунақ, буын және ұйқас жүйесін сақтау дәрежесіне қарай айырмашылық бар. Кейбір өлеңдерде Абай шумақ құрылымын да, ұйқас түрлерін де берік ұстайды.
Мұнда өлең құрылысы айырмашылығы да маңызды: орыс өлеңі тоникалық не силлабо-тоникалық жүйеге жақын болса, қазақ өлеңі — силлабикалық жүйеге негізделеді. Сондықтан Абай буынды дәл түсіру әрдайым мүмкін болмағанымен, жол саны мен ырғақтық жақындықты сақтауға ұмтылады; кейде тіпті образды да дәлме-дәл береді.
Дәлдік мысалы: «Қараңғы түнде тау қалғып»
Қазақша (Абай)
Қараңғы түнде тау қалғып, Ұйқыға кетер балбырап, Даланы жым-жырт, дел-сал ғып, Түн басады салбырап. Шаңдай алмас жол-дағы, Сыбдырламас жапырақ. Тыншығарсың сен-дағы... Сабыр қылсаң азырақ...
Орысша (түпнұсқа)
Горные вершины Спят во тьме ночной, Тихие долины Полны свежей мглой. Не пылит дорога, Не дрожат листы; Подожди немного — Отдохнешь и ты
Бұл өлеңнің, әсіресе, соңғы төрт жолы түпнұсқамен мағыналық әрі ырғақтық тұрғыдан өте жақын. Жалпы алғанда, Лермонтов поэзиясының қуаты — өр мінезі, салқын ызғары мен отты күрсінісі — Абай тәржімасында дәл жеткізілген.
Абай аудармаларының мықтылығы неден?
- Абайдың табиғи талантының ірілігі.
- Орыс поэзиясындағы сөздердің тек мағынасын ғана емес, олардың көркемдік қызметін терең ұғынуы.
- Қазақ тілінің поэтикалық байлығын мейлінше еркін әрі дәл қолдана білуі.
Кейбір туындылар тұтастай еркін аударылғандықтан, олар ұзақ уақыт бойы Абайдың төл шығармасы ретінде қабылданып келгені де белгілі. Бұл құбылыс нәзира дәстүріне жақын бағаланған нұсқалармен де сабақтас.
Қорытынды
Тұтастай алғанда, Абай аудармаларындағы ерекшелік үнемі толығып, дамып, жүйелі байланысып отырады. Екі халықтың екі ұлы тұлғасының поэзиясындағы үндестік пен жалғастық — олардың асқан талант иелері екенін айқындайды.
Лермонтовтың асыл мұрасын терең таныған, орыс ақынының көркемдік әлемін өзіне рухани ұстаз тұтқан Абай аудармаларының тарихи-әлеуметтік мәні зор. Ұлы ақындар арасындағы шығармашылық байланыс пен поэзиялық үндестікті аударма нұсқалар арқылы тану — бүгінгі әдебиеттанудағы ең маңызды зерттеу мәселелерінің бірі.