АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Ақыл-ойында ауытқуы бар балалардың эмоциялық көңіл-күйінің психологиялық ерекшеліктері
Ақыл-ойы кем оқушылардың едәуір бөлігі ата-анасының қамқорлығы толық қамтамасыз етілмеген, толық емес немесе әлеуметтік жағдайы төмен отбасыларынан шыққан балалар болуы мүмкін. Мұндай жағдайда бала отбасымен тұрақты әрі толыққанды қарым-қатынастан шет қалып, бұл оның тұлғалық қалыптасуына кері әсер етеді.
Интеллектуалдық жетіспеушілік тұлға дамуының әртүрлі қырында қиындықтар туғызады. Адам белсенділігінің кез келген көрінісіне ықпал ететін маңызды құрамның бірі — эмоция. Ақыл-ойы кем баланың эмоциясының көрінуі оның жасына, кемістік құрылымының сапалық ерекшелігі мен тереңдігіне, сондай-ақ оны қоршаған әлеуметтік ортаға тәуелді.
Эмоцияны білдіру ерекшеліктері
- Мадақтауға, қолдауға және ренішке сезімтал келеді; жағымды және жағымсыз эмоцияларды белгілі бір деңгейде ажырата алады.
- Эмоциясын сөзбен (вербалды) жеткізуі шектеулі болуы мүмкін; қатынасын көбіне жымию, көзбен байланыс, бет-әлпет арқылы білдіреді.
- Мектепке дейінгі жаста селқостық пен сенімсіздік байқалады: эмоция әлсіз көрінгенімен, ішкі күйзеліс тұрақты әрі терең болуы ықтимал.
Импульсив мінез-құлық
Кейбір балалар айқайлау, жүгіріп кету, рұқсатсыз зат алу, шулау, қырсығу сияқты әрекеттердің шегін түсінбеуі мүмкін.
Тұйықталу және қорқыныш
Енді біреулерінде сөйлеудің болмауы немесе аздығы, айналаға үреймен қарау, ересектердің артына тығылу, қарым-қатынастан бас тарту байқалады.
Эмоциялық көңіл-күйдің іс-әрекетте көрінуі
Ақыл-ойы кем балалардың эмоциялық көңіл-күйі көбіне ойын және еңбек іс-әрекетінде айқын байқалады. Қалыпты дамыған мектепке дейінгі балаларда жетекші іс-әрекет түрі — ойын. Ал ақыл-ойы кем балалардың дамуында ойын әрдайым қажетті деңгейде жетекші орын иелене бермейді.
Ойын әрекеті
Мұндай балалар сюжеттік-рөлдік ойындарды өз бетінше меңгере алмайды. Ересектердің көмегімен ғана «сатушы», «сатып алушы» сияқты рөлдерді ойнауы мүмкін, бірақ өз бастамасымен ойынды ұйымдастыруы қиын. Жекелеген ойын әрекеттері байқалғанымен, мазмұны толық қалыптаспайды.
Еңбек әрекеті
Оңалту орталықтарында танымдық әрекетпен қатар негізгі бағыттардың бірі — еңбек әрекеті. Дегенмен балалар тапсырманың мақсатын толық түсінбеуі мүмкін. Іс-әрекет барысында қолданатын тәсілдері айқын қате болса да, нәтижеге жеткізбесе де, оларды өзгертуі қиынға соғады.
Өзін бағалау, мотивация және әлеуметтік дағдылар
Өзін бағалаудың шектеулілігі
Көпшілік жағдайда өз мүмкіндігін дәл бағалай алмау байқалады: тапсырманы орындауға қажетті дайындық ретін түсінбей тұрып кірісуге ұмтылады, талаптарды елемеуі мүмкін.
Сын көзқарастың әлсіздігі
Нәтижесіне сыни қарау дағдысы қалыптаспауы ықтимал, сондықтан ересектердің бақылауы мен көмегіне көбірек мұқтаж болады.
Мотивацияның тұрақсыздығы
Іс-әрекеттің қысқа түрткісі (мотивациясы) және қарым-қатынастың қарапайым, әлсіз мотивациясы тән; қарапайым жұмыста да ынта тез төмендейді.
Сонымен бірге, ақыл-ойы зақымданған балалар жалпы қабылданған мінез-құлық нормаларын және қарым-қатынас дағдыларын меңгеруде айқын қиындықтарға кезігеді. Тұлғалық ерекшеліктері нормаға қарағанда едәуір кеш қалыптасады, ал кейбір жағдайларда толық қалыптаспай қалуы мүмкін.
Педагогикалық қолдау және мамандардың рөлі
Қазіргі таңда елімізде мүмкіндігі шектеулі балалардың қадір-қасиетін сақтауға, өзіне сенімділігін арттыруға және қоғамдық өмірге белсенді араласуына мүмкіндік беретін жағдайларды күшейту өзекті. Ақыл-ойы кем балаларға жан-жақты педагогикалық қолдау көрсетіліп, әр оқушы өз шама-шарқына қарай білім көлемін меңгеруі тиіс.
Негізгі қолдау бағыттары
- Білім нәтижесін жүйелі бақылау және ынталандыру.
- Ойлау әрекетін жинақтау, қорыту және білім мен икемділікті жаңа жағдайға көшіруді дамыту.
- Сезіну үдерісінің сөздік-логикалық және практикалық ойлаумен байланысын ескере отырып оқыту.
- Тапсырманы өз бетінше шешу, ересектер көрсеткен көмекті қабылдау және тиімді пайдалану қабілетін дамыту.
Тұлғалық ерекшеліктердің қалыптасуына ықпал ететін маңызды факторлардың бірі — педагог пен мектеп психологының кәсіби бағалауы, сондай-ақ олардың бірізді қолдауы.