Қазақ халқының жадында Абылай қажырлы мемл
Абылай (Әбілмансұр) (1711; Ресей деректерінде 1713 — 23.05.1781, Оңтүстік Қазақстан, Арыс өзені жағасы) — қазақ тарихындағы ұлы мемлекет қайраткері, қолбасшы және дипломат. Ол ел жадында тәуелсіздіктің нышанына айналған тұлға ретінде сақталды.
Тегі мен тарихи сабақтастық
Абылайдың арғы тегі — Жошы хан. Бергі бабалары Қазақ ордасының негізін салған Әз Жәнібек, одан кейін Еңсегей бойлы Ер Есім, Салқам Жәңгір. Абылай — Жәңгір ханның бесінші ұрпағы.
Шежірелік деректерде Жәңгір ханның екі ұлы — Уәлибақы мен Тәуке аталады. Таққа Тәуке отырған шақта Уәлибақы өкпелеп, Үргенішті билеген нағашы атасы Қайып ханға кетеді. Уәлибақының баласы жекпе-жекте шақ келмейтін батыр атанып, Қанішер Абылай есімімен мәлім болған. Сол Қанішер Абылайдан Көркем Уәли туады. Ал Көркем Уәлидің баласы — Әбілмансұр, кейін халыққа Абылай хан атымен танылған.
«Сабалақ» кезеңі және тұлғаның қалыптасуы
«Ақтабан шұбырынды» жылдарында жетім қалған Әбілмансұр үйсін Төле бидің қолына келеді. Аштық пен жоқшылықтан жүдеп, шашы өсіп кеткен жасөспірімге Төле би «Сабалақ» деп ат қойып, түйе бақтырады. Кейін ол Әбілмәмбет төренің жылқысын да бағады.
Ауыз әдебиеті үлгілері мен жыраулар деректеріне сүйенгенде, Абылай шамамен 20 жасында ұрыс даласында ерлігімен көзге түскен. Бұқар жыраудың: «Сен жиырма жасқа жеткен соң, Алтын тұғыр үстінде Ақ сұңқар құстай түледің» деуі — осының айғағы.
Абылай атының шығуы: жекпе-жектегі бетбұрыс
1730—1733 жылдар аралығындағы бір ірі шайқаста бұрын белгісіз жас Әбілмансұр жекпе-жекке шығып, қалмақтың бас батыры, Қалдан Сереннің жақын туысы (кейбір деректе күйеу баласы) Шарышты өлтіреді. Жауға шапқанда бабасының аруағын шақырып, «Абылайлап» ұрандауы оның атының кең таралуына себеп болды.
Осы жеңістен кейін ол Орта жүздің сұлтаны ретінде танылады да, Әбілмансұр есімі бірте-бірте қолданыстан шығып, халық жадында Абылай аты орнығады.
Тарихи контекст
1730—1733 жылдары Орта жүз жасақтары мен жоңғарлар арасында бірнеше ірі ұрыс болғаны құжаттарда аталады. 1732 жылы жоңғарлардың 7 мыңнан астам әскері шабуыл жасап, қатты тойтарысқа тап болғаны архив деректерінде көрсетілген.
Алғашқы тәжірибе
Ел әңгімелері мен тарихи жырлар Сабалақтың әуелде Бөгенбай жасақтарының құрамында жорық-жортуылдарға қатысқанын баяндайды. Демек, бұл — оның алғашқы соғысы емес.
30–40-жылдар: қолбасшылық қуаттың ашылуы
Абылайдың әскери қайраткерлігі 1730-жылдардың соңы мен 1740-жылдардағы шайқастарда айрықша көрінді. Бұқар жырау суреттеген «Қалданменен ұрысып, Жеті күндей сүрісіп…» деген жолдар сол кезеңнің ауыр сипатын танытады.
Бұл соғыстарда Абылайдың жанындағы сенімді серіктері — Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шақшақ Жәнібек, Шапырашты Наурызбай және басқа да батырлар. Олардың тізе қосып әрекет етуі Абылайдың жауға қарсы халық күшін ұйыстыра алғанын көрсетеді.
Бірте-бірте ұлыстағы нақты билік Әз-Тәукенің немересі Әбілмәмбет ханнан Абылайдың қолына ауа бастайды. Әбілмәмбет Абылайдың ерлігі мен парасатына тоқтап, ақылшы-аға, кеңесші деңгейінде қалады. 1730-жылдардың соңына қарай Абылай есімі құжаттарда Әбілмәмбетпен қатар атала бастайды.
Тұтқындық және үлкен саясат
1742 жылы Абылай жоңғарлардың тұтқиыл шабуылында тұтқынға түседі. Бұл оқиға қазақ қоғамына қатты әсер етіп, оны босату — ірі саяси мәселеге айналады. Тарихи жырларда Төле би мен Әбілқайыр ханның Орынбор әкімшілігінен ара түсуін сұрағаны айтылады; мұны Неплюев пен Әбілқайыр арасындағы хаттар да қуаттайды.
Үш жүзден жиналған 90 адам елшілік барып, келіссөз жүргізіп, 1743 жылғы 5 қыркүйекте Абылайды тұтқыннан шығарып алады. Орынбор билігі қазақтар мен қалмақтардың жақындасып кетуінен қауіптенгенін де хаттарында білдірген.
Дипломатия: екі империя арасындағы тепе-теңдік
Абылай — соғыс пен келіссөздің бірін екіншісіне қарсы шебер қолдана алған көреген саясаткер. 1740 жылы тамызда ол Әбілмәмбет ханмен және 120 старшынмен бірге Орынборға барып, Ресей өкіметінің «қамқорына» кіруге келісім білдіреді. Бірақ бұл қадам қазақтың тұтастығын сақтау мүддесімен шектеліп, Абылай Шың империясымен қатынасты да үзбейді.
Петербург пен Пекинге елшіліктер аттандырып, 1757—1777 жылдары Қытайға он елшілік жібергені айтылады. Ол Ресей мен Қытай арасындағы қайшылықтарды қазақ мүддесіне ұтымды пайдаланды.
Жоңғария әлсіреген шақ: жерді қайтару және дербестік
1745 жылы Қалдан Серен қайтыс болғаннан кейін Жоңғарияда тақ таласы күшейіп, мемлекет әлсірей бастайды. Абылай осы жағдайды және жоңғар-қытай соғысын пайдаланып, уақытша ойрат билігінде қалған қазақ жерлерін қайтаруға және дербестікті қалпына келтіруге бар күшін салады.
1749 жылы Неплюевпен кездесуде Жәнібек тарханның «Орта жүзде жалғыз Абылай ғана билік жүргізіп отыр» деуі — биліктің Абылай қолына нақты шоғырланғанын аңғартады.
1752–1757 жылдардағы әскери табыстар
- 1752: Абылай бастаған әскер ойрат қолының шабуылына тойтарыс береді (шамамен 15–20 мың жауынгер).
- 1753 желтоқсан: 5 мың қолмен жоңғар әскерімен шайқасып, біраз жерді азат етеді.
- 1754 сәуір: Қаратал бойында 1700 қазақ әскері 10 мың қалмақпен соғысуға мәжбүр болады.
- 1754 шілде–тамыз: 4 мың қолмен Жоңғарияға жорық жасап, 3 мың қалмақты тұтқынға алып келеді.
- 1756: Қытайлар мен қалмақтардың біріккен күшімен екі рет шайқасады (бірінде жараланып шегінеді, екіншісінде жеңіске жетеді).
- 1757: 6 мың әскер 40 мыңдық қытай қолымен шайқасқаннан кейін, Қытай бітім сұрайды.
Бұл жылдардағы жорықтарға Қабанбай, Бөгенбай, Жанатай, Керей Жәнібек, Өтеген батырлар үздіксіз қатысады.
Абылай әскери қысымды дипломатиямен ұштастырып, бірде бітімге келіп, бірде Дабашы мен Әмірсананы паналатып, ойрат ұлысының іштей бөлшектенуіне ықпал етуді көздеді. Осындай көпқырлы әрекеттері оны өз дәуірінің ірі қайраткерлері деңгейіне көтерді.
Қырғыз және Қоқан бағытындағы күрес
Саяси ахуал тұрақтала бастағанда Абылай қазақ жерінің тұтастығына қол сұққан күштермен ымырасыз күрес жүргізді. 1754—1755 және 1764 жылдары қырғыз жасақтары Жетісуда ауылдарға шапқыншылық жасайды. Бұған жауап ретінде Абылай 1755 және 1765 жылдары Қырғыз ұлысына қарсы жорық жасап, Іленің сол жағасы мен Шу бойын тазартады, Жайыл қырғынына қатысты оқиғалар мен шекара сызығының айқындалуы осы кезеңмен байланысады.
Өмірінің соңғы он бес жылында ол Орта Азия хандықтарына да қарсы күресті күшейтті. 1765—1767 жылдары Қоқан билеушісі Ерденбекпен соғыс нәтижесінде Түркістан, Сайрам, Шымкент қайтадан қазақ иелігіне өтеді, Ташкент алым төлеп тұруға мәжбүр болады.
«Шанды жорық»: тарихи шешім және стратегиялық ой
Қазақ санасында «Шанды жорық» деп қалған оқиға — 1771 жылы Еділ қалмақтарының (170–180 мың адам, шамамен 40 мың әскері бар) қазақ жері арқылы Жоңғарияға үдере көшуі. Нұралы хан Жем бойында алғашқы соққы берсе, Балқашқа жақындағанда Абылай бастаған қалың қол қалмақтарды қоршауға алады.
Қалмақ басшылары Ұбашы мен Серен бітім сұрап, бодандыққа қабылдауды өтінеді. Әскери кеңесте Абылай жеңілген жауды жаппай қырып-жоюдың қажеті жоқ екенін айтып, тым құрыса олардың Жоңғарға еркін өтуіне мүмкіндік беруді ұсынады. Бұл шешімнің астарында шығыстағы ұлы көршімен болашақ қарым-қатынасты алдын ала есептеу жатқан еді.
Жоңғардан азат етілген шығыс өңірлерге қазақ ауылдарын апарып қоныстандыруы да оның саясатының тереңдігін танытты: әр қадамы ел бірлігі мен жер тұтастығын сақтауға бағытталды.
Билікті нығайту: тәртіп, орталықтану, бірлік
Абылай ел ішіндегі берекені сақтау үшін, әсіресе әскер ішінде қатаң тәртіп орнатады. Соның нәтижесінде жауынгерлердің рухы жоғары болып, ұзақ жорықтарға төзімді, шайқаста тегеурінді күшке айналды.
Ол сан жағынан басым жаумен соғысудан тайынбай, көбіне басым түсті. Қазақ хандығының күшін біріктіріп, әскери тұрғыдан қуатты мемлекетке айналдыруға ұмтылды.
1771: Абылайдың хан көтерілуі
1771 жылы Әбілмәмбет хан қайтыс болды. Дәстүр бойынша хан тағына Әбілмәмбеттің інілерінің бірі немесе үлкен ұлы Әбілпейіз сайлануы мүмкін еді. Алайда басты сұлтандар мен старшындардың, әрі Әбілпейіздің өз қалауымен, үш жүздің өкілдері Түркістанда Абылайды хан көтерді.
Ол іс жүзінде Орта жүздің ғана емес, бүкіл Қазақ ордасының ұлы ханы дәрежесіне көтерілді. Қытай, Жоңғарияның орнына келген саяси күштер және Орта Азия мемлекеттері Абылайды бүкіл қазақ ханы ретінде танығанымен, Ресей патшайымы Екатерина II оны тек Орта жүз ханы ретінде сый-сияпатпен шектеп, «бөліп ал да, билей бер» саясатын ұстанды.
Ш. Уәлиханов бағасы
Шоқан Уәлиханов Абылайдай шексіз билікке ие болған қазақ ханы болмағанын, оның мемлекеттік билікті орталықтандыруға ұмтылғанын және ру басылары мен сұлтандардың өктем үстемдігін тежегенін атап жазады. Аңыз-әңгімелерде Абылай дәуірі ерлік пен серіліктің ғасыры ретінде суреттеледі.
Геосаясат: анттан бас тарту және дербес ұстаным
Абылай Ресей мен Қытай арасындағы күрделі геосаяси ортада қазақ мүддесіне икемделген саясат жүргізді. Қытай әскерлері жоңғарларды жойып, өңірге ықпалы арта бастағанда, ол мұсылман елдерінің басын қосу мақсатында Ауған шаһы Ахмад Дурранимен келіссөз жүргізеді, Түркияға елшілік жіберу ниеті де болғаны айтылады.
Қытаймен қатынас жақсарған тұста ол орыс бодандығынан бойын тартып, 1779 жылы қазан айында Петропавл бекінісіне барып, хандық белгілерді қабылдаудан бас тартқан. Пугачев көтерілісі кезеңінде 3 мың әскерімен «Горькая линия» бойындағы орыс бекіністеріне шабуыл жасағаны да деректерде кездеседі.
Руханият және өнер: күй мұрасы
Абылай — қаһарлы хан ғана емес, қазақтың рухани қазынасынан еркін сусындаған дарынды күйші ретінде де белгілі. Оған телінетін күйлер қатарында: «Ақтолқын», «Алабайрақ», «Бұланжігіт», «Дүние қалды», «Жетімторы», «Қайран елім», «Қара жорға», «Қоржынқақпай», «Майда жел», «Садаққаққан», «Сары бура», «Шанды жорық» және басқа шығармалар аталады.
Өмірінің соңы, жерленуі және мұрагерлері
Абылай өмір жолын көбіне ат үстіндегі жорықтармен өткізіп, Арыс өзені жағасында дүниеден өтті. Сүйегі Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің ішінде, Қабырхана мен Ақсарай арасындағы дәлізде жерленген.
Артында 12 әйелінен 30 ұл, 40 қыз қалғаны көрсетіледі (Абылай хан әулеті).
Тарихи бейне: тәуелсіздік символы
Қазақ халқының жадында Абылай — қажырлы мемлекет қайраткері, батыл қолбасшы, дарынды дипломат. Оның есімі жауынгерлік ұранға, елдік сананың тірегіне айналды.
Абылайдың асқақ тұлғасы мен ақыл-парасаты Бұқар, Үмбетей, Шәді төре Жәңгірұлы жырларында, Көпбай Жамантайұлы мен Мәжит Айтбаев дастандарында, Ілияс Есенберлин, Әбіш Кекілбаев, Қабдеш Жұмаділов сияқты қаламгерлердің туындыларында кеңінен сомдалды.
Оның өмірі мен ішкі-сыртқы саясаты отандық және шетел ғалымдарының назарын аударып келеді (Ш. Уәлиханов, В.В. Бартольд, Н. Мыңжани, Р.Б. Сүлейменов, М. Мағауин және басқалар).