Қазақша рефераттар

Жанайдар Орынбайұлы (шамамен 1818, өлытау өңірі - 19 ғ - дың 70 - жылдары) - батыр, Кенесары Қасымов бастаған ұлт - азаттық көтеріліс басшыларының бірі

Жанайдар Орынбайұлы (шамамен 1818, Ұлытау өңірі — XIX ғасырдың 70-жылдары) — батыр, Кенесары Қасымов бастаған ұлт-азаттық көтеріліс басшыларының бірі.

Ол 1837 жылы Ақмола дуанына қарасты арғын тайпасының Қуандық, Сүйіндік, Төртуыл, Қойлыбай, Қалқаман, Темеш, Тінәлі руларының жасақшыларын бастап, Кенесары әскеріне келіп қосылады.

Кенесары Ақмола бекінісіне шабуыл жасар алдында Жанайдарды бас етіп, бекіністі барлауға шолғыншылар жібереді.

Көтерілістегі рөлі және ерлігі

Шабуыл кезінде ерлігімен және мергендігімен көзге түскен Жанайдар ханның сенімді серігі, қол бастаушы батырларының біріне айналады.

Ол бауырлары Жанатай, Бектұрған, Өтебаймен бірге Кенесарының жанында болып, он жыл бойы азаттық жолындағы шайқастардың бел ортасында жүреді. Осы жорықтардың бірінде Жанатай қаза табады.

Елге оралуы және қоныстануы

Кенесары мен Наурызбайдан айырылып, көтеріліс тығырыққа тірелген тұста Жанайдар амалсыздан ат басын Арқадағы еліне бұрады.

Ол Ұлытаудағы ата қонысын бағаналы найман елінен қайтаруды талап етіп, Санкт-Петербургке барады. Көтеріліске қатысқаны үшін Ресей патшасы кешірім жасағаннан кейін Жанайдар Терісаққан өзені бойына және Арғанаты тауының етегіне қоныстанады.

Қоғамдық өмірдегі көрінісі

1868 жылы Жанайдар қазақтың игі жақсыларымен бірге князь Владимирдің Омбыға келуіне арналған салтанатты қабылдауға қатысады.

Соңы, ас беру және жырдағы бейнесі

Жанайдар қажылық сапардан қайтып келе жатып, жол үстінде қайтыс болады. Баласы Мейрам Қайрақты деген жерде ат шаптырып, ас берген.

Ақын-жыраулар мұрасындағы бағасы

Ақын-жыраулар Жанайдарды ерлік пен парасат иесі ретінде жырға қосқан. Ел ішінде: «Баласы Орынбайдың Жанайдарды, адасқан жөнге салған талайларды», «Төртуылда Жанайдар жиған асқан ер еді» деген жолдар тараған.

Біржан салдың Сарамен айтысында да оның байлығы мен парасаттылығы тілге тиек етіледі: «Кім жетер Жанайдарға Алтайдағы, алты жүз жас бота мен тайлағы бар».

Әдебиеттер

  • Бекмаханов Е. Казахстан в 20—40-е годы ХХ века. Алматы, 1992.

  • Хан Кене. Алматы, 1993.

  • Национально-освободительная борьба казахского народа под предводительством Кенесары Касымова. Алматы, 1996.