Ағыбай батырдың шыққан тегі Орта жүз Арғын, оның ішінде Шұбыртпалы руынан өрбиді
Ағыбай батыр Қоңырбайұлы (1802–1885)
Ағыбай батыр Қоңырбайұлы, ел ішінде Шұбыртпалы Ағыбай атанған, Кенесары Қасымұлы бастаған Ресей отаршылдығына қарсы ұлт-азаттық қозғалыстың көрнекті басшыларының бірі, қолбасшы. Жорықта жолы болып, жеңіс әкелетін қасиеті үшін замандастары оны «Ақжолтай батыр» деп атаған.
Қысқаша дерек
- Туған жылы
- 1802
- Қайтыс болған жылы
- 1885
- Руы
- Орта жүз Арғын, Қаракесек–Шұбыртпалы
- Рөлі
- Бас сардар, қолбасшы
Шыққан тегі және өскен ортасы
Ағыбай батыр Ұлытау өңірінде дүниеге келген. Орта жүз құрамындағы Арғынның Қаракесек–Шұбыртпалы тармағынан шыққан. Әкесінен ерте айырылған. Анасы — Абылай ханның сенімді серіктерінің бірі, ту ұстаушы батыр атанған Наймантайұлы Байғозының қызы. Нағашы жұрты ретінде Орта жүздің Тарақты елі де аталады.
Жазушы Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясында Ағыбай батырдың тұлғасы алып денелі, айбарлы кейіпте суреттеледі. Сарбаздары кей кездері Абылай есімімен қатар Ағыбайдың да атын ұранға айналдырған.
Азаттық күреске араласуы
Ағыбай жас күнінен-ақ ерлік жолына түсті: 13 жасынан қолына қару алғаны айтылады. 1824 жылы Қарқаралы аймағында Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы болған көтерілістерге белсене қатысып, қайратымен де, тапқырлығымен де көзге түсті.
Кейінгі жылдары да (1826, 1827, 1829, 1832 және одан әрі) Ресей әскерлерімен болған қақтығыстарда өзін қайсар қолбасшы ретінде танытты. Отаршылдыққа қарсы күресті күшейту мақсатымен Орта Азиядағы түркі тілдес халықтармен одақтастыққа бағытталған елшілік, келісім үдерістеріне араласқаны да көрсетіледі.
Кенесары қозғалысындағы орны
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық соғыс күшейген тұста, 1837 жылы Айыртаудың етегінде Кенесарыны Орта жүзге хан көтеру кезінде Ағыбай батыр бас сардар ретінде танылып, әскер басқару міндеті жүктелгені айтылады.
Негізгі бағыт
Ресейдің тірек бекіністеріне соққы беріп, кең аумақтағы әскери қысымды әлсірету.
Тәсіл
Салт атты әскер тактикасына сүйенген шапшаң қимыл, тосын шабуыл, қоршауды бұзып өту.
1826–1846 жылдар аралығында Ағыбай бастаған қол Ресей әскерімен бетпе-бет шайқасып, бірнеше мәрте күйрете соққы бергені деректерде аталады. Қазақ даласындағы Ресей империясының тірек орталықтары саналатын Қарқаралы, Ақтау, Ақмола сияқты бекіністерге шабуылдар жасалған. Ырғыз бен Тобыл бойындағы ұрыстар, Қызылжар мен Көкшетау маңындағы шайқастар да осы күрестің ірі белестері ретінде көрсетіледі.
Шу бойы, Түркістан өңірі және қырғыз манаптарымен соғыс
Қасым сұлтан қаза тапқаннан кейін, Шу өзенінің бойындағы қақтығыстарда Ағыбай бастаған қазақ қосындарының өзбек әскеріне соққы беріп, Түркістан аймағындағы өзбек ықпалын әлсіреткені айтылады.
Қырғыз манабы Орманға қарсы соғыстарда да Ағыбай батыр ерекше ерлік көрсеткен. 1847 жылы Кекілік тауындағы қырғыздармен болған қанды шайқаста Наурызбай батырмен бірге дұшпан шебін бұзып өткендігі көрсетіледі.
Кенесарыдан кейінгі күрес және өмірінің соңғы кезеңі
Кенесары хан қаза тапқаннан кейін де Ағыбай батыр Ресей өктемдігіне қарсы күресін тоқтатпаған. Ол Сыздық төре қолы құрамында соғыс жүргізіп, сондай-ақ 1849 жылға дейін Ресей қамалдарына өз бетінше шабуылдар ұйымдастырғаны айтылады.
Қартайған шағында елді егіншілікке, балық аулауға жұмылдырып, шаруашылыққа бас-көз болған.
Жерленген жері
Ағыбай батыр дүниеден өткен соң, Ресей әкімшілігі оның мәйітін Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне жерлеуге рұқсат бермегені көрсетіледі. Батыр Сарыарқа мен Бетпақдаланың шектескен тұсындағы Тайатқан–Шұнақ өңірінде жерленген.
Тұлғаның әдебиет пен тарихтағы көрінісі
Кенесарының бас батыры саналатын Ағыбайдың өмір жолы қазақ тарихшылары мен қаламгерлерінің еңбектеріне арқау болды. І. Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясында Кенесары хан мен Ағыбай батыр қатысқан шайқастар кеңінен баяндалып, Ақтау, Ортау, Ақмола бекіністерін алу оқиғалары, сондай-ақ Сыр бойындағы Меркі қаласын азат ету барысында Қоқан хандығымен болған ұрыстар суреттеледі.
Еңбектер мен зерттеулерде аталуына мысалдар
-
1914 жылы Ә. Бөкейхановтың Қазан қаласынан шыққан еңбектерінің қатарында Ағыбай туралы деректер аталады (Есім төренің көмегі көрсетіледі).
-
С. Сейфуллиннің «Ақжолтай батыр» романы.
-
М. Әуезов «Қазақ әдебиетінің тарихы» еңбегінде батырға арнайы бөлім арнағаны айтылады.
-
И. Байзақовтың поэмаларында батыр тұлғасы жырланады.
-
Тарих ғылымының докторы, профессор Е. Бекмахановтың XIX ғасыр оқиғаларына арналған монографиясында Ағыбайдың ерлік тұлғасы жан-жақты сипатталады.
Еске алу және құрмет
Тәуелсіздік жылдарында Ағыбай батырдың мерейтойлары республикалық деңгейде аталып өтті: 1992 жылы Жезқазған қаласында 190 жылдығы, 2002 жылы Балқаш қаласында 200 жылдығы өткізілді. Балқаш қаласында батырға ескерткіш орнатылған.
Дереккөз
Қазақстан ұлттық энциклопедиясы, 1-том.