Шаһзада қайда
Баяғы заманда атақты бір патша өмір сүріпті. Оның күндей сұлу үш қызы, айдай аппақ бір ұлы болыпты. Бір күні патшаға үш өнерпаз жігіт келіп, әрқайсысы қолына бір-бір ғажайып бұйым ұстап кірген екен: бірі — тауыс, бірі — мыстан құйылған қоңырау, бірі — ағаштан жасалған ат.
Үш өнердің сыры
Патша олардың не әкелгенін сұрағанда, әр өнерпаз өз бұйымының қасиетін дәлелдеп беруге тиіс болды. Патша сөзге емес, іске сенетінін ашық айтты.
Тауыс — «жанды сағат»
Тауыс ұстаған жігіт оны жанды сағат деді: әр сағат сайын шақырып, уақыттың өткенін білдіреді екен. Айтқаны рас болып шыққанда, жігіт сыйға патшаның үлкен қызын сұрады.
Патша: «Ісімен дәлелдемесе, ауызбен айтқанға сенбес едім», — деді.
Мыс қоңырау — қауіптің белгісі
Екінші жігіттің қоңырауы қақпаға ілінсе, жау ниетпен кірген адамды дыбыспен әшкерелейді екен. Ол да дәлелдесе, ортаншы қызды сұрапты.
Ағаш ат және көкке көтерілген шаһзада
Үшінші өнерпаз ағаш атын көрсетіп: «Мұнымен ұшып, қалаған жеріңе баруға болады», — дейді. Патша «ұшқанын көрмей ештеңе бермеймін» деп шарт қояды. Көпшілік жиналады, бірақ ешкім қозғалтпайды. Ал патшаның баласы мінген сәтте, өнерпаз тетікті қозғап жіберіп, ат көкке көтеріледі.
Тетіктердің құпиясы
Қорыққан шаһзада аттың бүйірін сипалап жүріп, екі тетік табады: оңы — жоғары, солы — төмен. Сөйтіп, ағаш аттың тілін үйреніп алады.
Көк жүзіндегі жол
Шаһзада талай қаланың үстінен өтіп, бау-бақшасы жайнаған бір шаһарды көреді де, қызыққаннан сонда қонбақ болады. Бірақ ат бұлттың үстінде жүріп, жерге түскенше күн батып, түн түседі.
Бос сарайдағы түн
Шаһзада биік үйдің төбесіне қонып, төменге көз салғанда, сарайдың іші тым тынық көрінеді. Ішке түсіп қараса, алтын-күміс, гауһар, жақұтпен безелген, бұрын көрмеген байлыққа толы, бірақ жан баласы жоқ — біртүрлі жұмбақ сарай. Ол жалғыз жатқысы келмей, қайтадан төбеге шығып, ағаш атының қасында қалады.
Жарық ұстаған топ
Түн ортасы ауғанда қолына жарық ұстаған бір жігіт пен бірнеше қыз келеді. Қыздардың ортасында асқан сұлу бір ару бар еді. Көріністен-ақ оның сол қаланың патшасының қызы екені аңғарылды.
Ақ күміс, айдай жүзің ашылған гүл,
Меруерт отыз тісің, шашың сүмбіл.
Жүрегім көзін жұмып гүлстанға
Шырқап күй, қону үшін ұшты бұлбұл.
Кездейсоқ бетпе-бет және түсінбеушілік
Шаһзада төбеден түсіп келгенде, күзетші жігіт (Ер Асан) оны ұстап үлгереді. Бірақ тегеурінді шаһзада бір-ақ сілтеп, әлгі жігітті домалатып түсіріп, қылышын тартып алады. Қыздар үркіп шегінеді, ал шаһзада патша қызының алдына барып тоқтайды.
Қыздың жаңсақ ойы
Қыз шаһзаданы әкесі айтып жүрген «Зәңгі патшасының баласы» деп ойлап қалады. «Көмірдей қап-қара дегені қайда, өзің сұлу екенсің» деп таңырқайды. Шаһзада тосын сөзге түсінбей тұрса да, әңгіме осылай өрбиді.
Күзетшінің күдігі
Ер Асан «перісің бе, жынсың ба?» деп жөн сұрағанда, шаһзада қаһарланады. Ал күзетші іштей қызғанышқа беріліп, болған жайды қыздың әкесіне жеткізуге жүгіріп кетеді.
Патшаның қаһары және соғысқа шақыру
Қыздың әкесі қылыш асынып жетіп келеді. Шаһзада да қылышын даяр ұстайды. Беймәлім жігіттің сұсы патшаның өзін де жасытады: ол қылышын қынапқа салып, кім екенін сұрайды. Бірақ шаһзада өзін төмен санаған сөзге шыдамай, әрі сес көрсетіп сөйлейді.
Шарт
Шаһзада: «Бүгін осы сарайға қонамын, ертең әскеріңді жи. Егер мен жеңсем — қызыңды аламын», — дейді. Патшада қырық мың қарулы әскер барын айтып, таң ата майданға шығуға келіседі.
Майдан және шын ғажайып
Таң ата шаһзада әскер жиналған жерге жаяу келеді. Патша оған алтын ер салынған жүйрік ат ұсынады. Бірақ шаһзада: «Бұл аттар маған жарамайды, өз атыма мінемін», — деп көнбейді. «Атым қыздың үйінің үстінде» дегенде, жұрт сенбейді. Дегенмен қызметшілер барып, шынында да төбеде тұрған ағаш атты алып келеді.
Күмән
Ел «ағаш ат соғысқа жарай ма?» деп күдіктенеді. Біреулер оны қияли, бір пәлеге ұрынған жан көреді.
Қауіпсіздік сылтауы
Шаһзада қоршаған әскерді бір шақырым кейін шегіндіріп, «ат туласа, астында қаласыңдар» деп бұйырады.
Көкке сіңіп кету
Ол тетікті қозғаған бойда ат көкке көтеріліп, жұрт аң-таң болғанша көзден ғайып болады. Ұстау мүмкін емес — құс сияқты.
Патша әскерін таратып, сарайына қайтады. Ал қызы болса, төсегіне етпетінен түсіп, өксіп жылайды. Патша жұбатқанымен, қыздың жүрегі басқа: ол әлгі жігіттің қайта келуін тілейді.
Кім сайтан, кім сиқыршы — білемін ғой,
Түсірген жерге оны — тілегім ғой.
Қорқытып көк найзамен көкке ұшырған,
Сайтан емес, әке, менің жүрегім ғой.
Шаһзаданың қайтуы және шебердің тағдыры
Қаланың атын (Санга-Ямин) біліп алған шаһзада ағаш атпен өз еліне лезде жетеді. Әкесі ұлын жоғалтып, қара жамылып отырған еді — қайта көріп қуанады. Бірақ патша ашулы: ағаш атты жасаған шеберді «сиқырлы пәле» деп зынданға тастатқан екен.
Ұлының өтінішін жерге тастамай, патша шеберді босатып, үстіне тон жауып, астына ат мінгізіп, азын-аулақ алтын береді. Алайда уәде етілген қызды бермейді. Шебердің көңілі қатты қалады: ең үлкен еңбегінің құны ұсақ өнерден де төмен болғандай сезінеді.
Санга-Яминге қайта ұшу
Әкесі ағаш атқа жоламауды ескертсе де, шаһзада қызды ұмыта алмайды. Ақыры үй төбесіндегі атына мініп, қайтадан Санга-Яминге тартады. Қаланың үстіне келіп, баяғы үйдің төбесіне қонады да, сарайға түседі.
Қайғыдан қалжыраған ару
Сарай іші тағы да меңіреу. Тек бір оңаша бөлмеден қыздардың сыбдыры естіледі. Патша қызы сол жерде жатыр екен: жігіт кеткеннен бері жастықтан бас көтермей, жылай-жылай көзі домбығып ісіп кетіпті. Шаһзаданың дауысын естігенде, құшағын жая ұмтылады.
Екі жақтың ынтығы бір жерден шыққан соң, олар уәдені бекітеді. Таңертең екеуі ағаш атқа мінгесіп, шаһзаданың еліне қарай ұшады.
Бақ ішіндегі үміт және кенет жоғалу
Шаһзада қызды әкесінің тамаша бағына түсіріп, уақытша сарайға орналастырады. «Хабаршы жіберем, осы бақтың ішінен саған арнап сарай салдырам», — дейді. Қыз разы болып қоштасады.
Патша да қуанып, әскерін мерекеге әзірлейді. Бірақ шаһзада қайта оралғанда, қыз да жоқ, ағаш ат та жоқ болып шығады. Күзетшілер баққа бөгде жан кірмегенін айтады, тек бір адамды ғана көрген: ұшатын ағаш атты жасап әкелген ғалым «дәріге шөп жинаймын» деп кірген екен.
Аяқталмай қалған сөз
Шаһзада тұңғиық ойға батып қалады: қуанышы бір сәтте-ақ бұлтқа кірген күндей тұтылды. Қыздың тетіктің сырын қайдан білгенін ойланады.
Осылайша оқиға ары қарай жалғасады…