Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру жане оның зардаптары
1920–1930 жылдардағы экономикалық саясаттың ауысуы Қазақстандағы ауыл өмірінің құрылымына тікелей әсер етті: бір жағынан ЖЭС кезеңінде қалпына келу мен кооперация дамыса, екінші жағынан 1920-жылдардың соңы мен 1930-жылдардың басында күштеу әдістеріне сүйенген ұжымдастыру мен отырықшыландыру ауыр әлеуметтік апатқа ұласты.
1920-жылдардағы республика ауыл шаруашылығының жағдайы
1921–1922 жылдары аграрлық реформалар мен жер мәселесіндегі отарлау саясатынан қалған зардаптарды жоюға бағытталған шаралар жергілікті ұлт еңбекшілері мен қоныс аударған еңбекші шаруалар үшін елеулі мәнге ие болды. Көшпелі және жартылай көшпелі ауылдардағы кедейлерге салықтық жеңілдіктер беріліп, белгілі бір қолдау тетіктері іске қосылды.
Кооперацияның алғашқы түрлері
Сауда-саттық, жабдықтау, несие пайдалану, кей тұста мәдени-ағарту жұмыстары сияқты бағыттарды біріктірген қарапайым кооперативтендіру қалыптаса бастады.
Сауда инфрақұрылымының жандануы
Мемлекеттік кооперативтік сауда жүйесімен қатар дәстүрлі нысандар жаңа мазмұнмен толықты: жәрмеңкелер мен сауда керуендері қайта жанданды.
Осы өзгерістердің нәтижесінде 1923 жылдан бастап ауыл шаруашылығы өндіргіш күштерінің баяу болса да өрлеуі байқалды: шаруашылықтарды машина-құралдармен және тұқымдық астықпен жабдықтау жақсарды, мал саны өсе бастады, кооперацияның қалпына келтірудегі рөлі артты.
1924 жылғы жерге орналастыру шаралары
- 1924 жылғы сәуірде РКФСР үкіметі Қазақ АКСР-індегі көшпелі және отырықшылыққа өткен халықтарды жерге орналастыру туралы жарлық шығарды.
- Жерге орналастыру шығындарын мемлекет өз мойнына алды.
- Отырықшыланған шаруашылықтарға салықтық жеңілдіктер берілді.
- Ауыл кедейлері мен шаруаларына қаржылай көмек көлемі 1,5 млн сомға дейін ұлғайды.
1924 жылғы қазанда ұжымдастырылған шаруашылықтардың жалпы саны 794-ке жетті: оның 96-сы коммуна, 456-сы ауылшаруашылық артелі, 242-сі жай серіктестік болды. 1920-жылдардың соңына қарай Қазақстанда шамамен 1250 жеке шаруа қожалығы колхоздарға біріктірілді. Мемлекет техника, қаражат бөліп, жеңілдіктер жасай отырып қолдау көрсетуге ұмтылды, бірақ көптеген өңірде бұл шаралар күткендей нәтиже бере қойған жоқ.
Совхоздар мен МТС
Республикада совхоздар мен машина-трактор станциялары (МТС) құрыла бастады. Олар ұжымдастыруды ұйымдастыру мен техникамен қамтуға тиіс болды.
Тәркілеу бағыты
Ірі байлардың мал-мүлкін, еңбек құралдарын, тіпті баспанасын тартып алып, жер аудару тәжірибесі күшейді.
Әкімшіл әдістің күшеюі
ЖЭС-тің қалпына келтіруші мүмкіндіктері әлсіреп, басқарудың әміршіл-әкімшіл тәсіліне бетбұрыс айқындалды.
1928 жылғы тәркілеу: жоспар мен орындалу
1927 жылғы желтоқсанда республика басшылығында ірі бай шаруашылықтарын тәркілеу туралы заң жобасын әзірлеу үшін комиссия құрылды. 1928 жылғы 27 тамызда Орталық Атқару Комитеті мен Республика Халық Комиссарлары Кеңесінде тәркілеу туралы құжат қабылданып, жарлық-қaулы сипатындағы шешімге айналды.
Науқанның ауқымы
Қорытындысында ірі қараға шаққанда шамамен 145 мыңдай мал және ауыл шаруашылық саймандары тартып алынды. Тәркілеу барысында заңға қайшы бұрмалаушылықтар да жиі орын алды: кей өңірлерде орта дәулетті шаруалар да орынсыз тәркіленді, кейде туыстас отбасылардың малы біріктіріліп есептеліп, тәркіге жатқызылды.
Отырықшыландыру: «жеңілдік» пен күштеудің арасы
1920-жылдардың соңында көшпелі және жартылай көшпелі қазақтарды отырықшыландыруға бағытталған шаралар қабылданды. Бастапқыда ол біртіндеп, жеңілдіктер арқылы (құрал-сайман беру, күш-көлікпен көмектесу, қарыз қаржы бөлу, екі жылға астық пен ет тапсырудан босату) жүргізіледі деп жоспарланғанымен, тәжірибеде күштеп отырықшыландыру басым бағытқа айналды.
Салдарлары (деректермен)
- 1930–1931 жылдары мал шаруашылығымен айналысатын 25 ауданнан 35 мыңнан астам шаруашылық республикадан тыс жерге көшіп кетті.
- Маңғыстау өңірі халқының шамамен 50%-ы Қарақалпақстанға, Түрікменстанға, Ресейге көшіп, көп бөлігі қайтып оралмады.
- Мал саны кей аймақтарда 65%-ға дейін азайды; республика бойынша қысқару 51,8% деңгейіне жетті.
- 1931 жылғы тамызға дейін 281 мыңнан астам шаруа қожалығы республикадан тыс жерлерге көшіп кетті.
Бұған дейін ЖЭС жылдарында көшпелі және жартылай көшпелі шаруашылықтар мал басын көбейтіп, қалаларға ет, жүн сияқты өнімдерді шығарып, тұрмысын біршама түзеп алған еді. Алайда 1920-жылдардың соңына қарай ЖЭС-тің қалпына келтіру әлеуеті тежеліп, әміршіл-әкімшіл басқару әдісіне көшу айқын көрінді. Орташаланған ауқатты шаруалар, қолөнершілер мен тұрмысын түзеген қызметкерлер «жат тап өкілі» ретінде қудалана бастады.
Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру және оның зардаптары
ЖЭС-тің бастапқы тұжырымдамасы кооперацияны әкімшілік қысыммен емес, экономикалық тиімділік арқылы дамытуға сүйенді. Ал 1920-жылдардың екінші жартысында бағыт түбегейлі өзгеріп, басты міндет ретінде индустрияландыруды жеделдету жарияланды. Осы мақсатқа қажет қорды жинау шаруалар қауымын тікелей және жанамалап экспроприациялау арқылы іске асырылды: мемлекеттендірілген колхоз жүйесін құру және жаппай ұжымдастыру негізгі құралға айналды.
Колхоздардың өсуі (жедел қарқын)
Бұл өсім көбіне «жоғары көрсеткіш» үшін құрылған жасанды құрылымдар арқылы қамтамасыз етілді. Құру барысында қысым, күштеу, зорлық-зомбылық кең қолданылды. 1992 жылғы желтоқсанда жарияланған зерттеу-қорытындыларда ұжымдастырудың әдістері мен заңдылық мәселелері нақты деректермен көрсетілді.
Астық және өнім дайындау: экономикалық емес қысым
Колхоздастырумен қатар ауыл шаруашылығы өнімдерін, соның ішінде астықты күштеп дайындау саясаты жүргізілді. Мал саны қағаз жүзінде өсіріліп көрсетіліп, ет пен жүн өткізу жоспарлары шынайы мүмкіндіктен асып түсті. Салғыртты орындау үшін шаруалар қыс ішінде қой қырқуға дейін мәжбүр болып, бұл қойдың жаппай қырылуына әкелді. Егін екпейтін шаруашылықтардан да астық талап етілді.
Қысым шаралары
- Салғыртты орындамаған қожалықтар сотқа тартылды.
- 1928–1929 жылдары 34 мыңға жуық ауыл-село тұрғыны сотталды.
Жаппай ұжымдастыру және «тап ретінде жою»
1928 жылы колхозға шаруашылықтардың небәрі 2%-ы ғана кірсе, 1931 жылдың күзінде 70–100% деңгейіне дейін колхоздастырылған аудандар саны 78-ге жетті (өлкеде 122 аудан болған). Осы кезеңде бай-кулактарды «тап ретінде жою» саясаты іске асырылды. Ресми нұсқауда мұндай шаруашылықтар барлық қожалықтың 3–5%-ынан аспауы тиіс делінгенімен, практикада асыра сілтеушілік кең тарады.
Жер аудару
1930–1931 жылдары «бай-кулак» ретінде республикадан тыс жерге жер аударылғандар саны 6765 адамға жетті. Бұдан бөлек, он мыңдаған шаруалар республика ішінде басқа өңірлерге көшірілді.
Кадрлық науқан
Ұжымдастыру мен отырықшыландыруға 8 мың жұмысшы тартылды, сондай-ақ басқа өңірлерден 1204 «жиырма бесмыңыншы» жіберілді. Алайда көпшілігі жергілікті көшпелі шаруашылықтың механизмін толық түсіне бермеді.
Әкімшілік топтастыру нәтижесінде жүздеген шаруашылық бір жерге жинақталып, малды өріске айдап, су мен шөпке қарай жайылым ауыстыру мүмкіндігі шектелді. Егіншілік аймақтарындағы үлгі мал шаруашылығы үстем аймақтарға да сол күйі көшіріліп, табиғи-экономикалық ерекшеліктер ескерілмеді.
Мал шаруашылығының күйреуі
Малдың жаппай қоғамдастырылуы колхоз фермаларын құрды, кей жерде алып коммуналар ұйымдастырылды. Алайда күтімнің әлсіздігі, жем-шөп пен жайылым тапшылығы малдың қырылуын үдетті. Колхозға кірмеген жеке шаруашылықтардың да мал ұстауға ынтасы кеміді.
1928–1932 жж. мал басының азаюы
Келтірілген деректер ірі төмендеуді көрсетеді.
- Ірі қара
- 6 509 000 → 965 000
- Қой
- 18 566 000 → 1 386 000
- Жылқы
- 3 516 000 → 316 000
- Түйе
- 1 042 000 → 63 000
Осы жылдары Қазақстанның одақ көлеміндегі тауарлы астық өндірудегі үлесі 9%-дан 3%-ға дейін төмендеді. Тұрмыс нашарлап, қайыршылық күшейді. Нәтижесінде наразылық өршіп, 1929–1931 жылдары 372 көтеріліске 80 мыңға жуық адам қатысты. Көтерілістер қатал басылып, қатысқандардың 5551-і сотталды, 883-і атылды. Жалпы алғанда, күштеп ұжымдастыру кезеңінде 100 мыңнан астам адам жазаланды.
1932–1933 жылдардағы ашаршылық
Көшпелі мал шаруашылықтарын күшпен отырықшыландыру және ұжымдастыру Қазақстан экономикасын әлсіретіп, құлдырауға ұрындырды. Бұл құлдырау 1932–1933 жылдардағы қуаңшылықпен қабаттасып, қолдан жасалған дағдарыс пен табиғи апаттың қосарланған салдары жаппай ашаршылыққа әкелді.
Адам шығыны туралы дерек
Берілген мәліметтер бойынша Қазақстан 2 млн 200 мың адамынан айырылды, бұл қазақ халқының шамамен 49%-ына тең деп көрсетіледі. Басқа этностардың да саны азайды. Ашаршылыққа қоса індеттердің таралуы және жаппай көші-қон (Қытай, Иран, Моңғолия және өзге өңірлерге) демографиялық шығынды тереңдете түсті.
Саяси жауапкершілік және кейінгі түзету әрекеттері
Мәтіндегі бағалау бойынша, Ф. И. Голощекиннің өлкелік партия комитетінің бірінші хатшысы ретінде келуі ауыр салдарға ықпал етті: қысым күшейіп, қазақ зиялыларына қарсы қуғын-сүргін өрістеді. 1929 жылы 31, 1930 жылы 82, 1931 жылы 80 «контрреволюциялық ұйым» әшкереленді деген айыптаулармен он мыңға жуық адам қамауға алынды.
1933 жылдан кейін
- 1933 жылдың басында Ф. И. Голощекин қызметінен алынып, оның орнына Л. И. Мирзоян келді.
- Көктемнен бастап жіберілген қателіктерді түзету қадамдары басталды, әсіресе күштеп ұжымдастыру мен отырықшыландыруға назар аударылды.
- 1934 жылы мал саны 16,4% өсті деген дерек келтіріледі.
Дегенмен, алғашқы өсім көрсеткіштері орасан бүліншіліктің орнын толықтыра алмады: соғысқа дейін сыртқа көшкен жүз мыңдаған қазақ елге қайтпай қалды, мал шығыны толық орнына келмеді. 1941 жылдың басында мал саны 16 млн басқа ғана жеткені айтылады.
Бекіту сұрақтары
- 1 «Әскери коммунизм» саясаты дегеніміз қандай саясат, оның негізгі белгілері қандай болды?
- 2 ЖЭС аясындағы экономиканы ырықтандырудың мәні неде? Қазақстандағы индустрияландырудың маңызын қалай түсіндіресің?
- 3 Ауылдарда әлеуметтік-экономикалық жаңартулар қандай бағыттар бойынша жүрді?
- 4 Қазақстан экономикасындағы «лагерьлік сектор» ұғымын қалай түсіндіресің?
Қорытынды түйін
ЖЭС кезеңі ауыл шаруашылығын қалпына келтіру мен кооперацияны дамытуға мүмкіндік берсе, 1920-жылдардың соңы мен 1930-жылдардың басындағы күштеуге негізделген ұжымдастыру, тәркілеу және отырықшыландыру ауылдың әлеуметтік құрылымын күйретіп, жаппай көші-қонға, мал басының апатты азаюына және 1932–1933 жылдардағы ашаршылық сияқты орны толмас демографиялық шығындарға ұластырды.
Ескерту: Мәтіндегі деректер тарихи баяндаудың бастапқы нұсқасындағы сандар мен тұжырымдарға сүйеніп берілді; формулировкалар грамматикалық тұрғыдан өңделіп, оқылымы жақсартылды.