Көгедай төре батырдың зиратын көріп
Есберді батырдың дәуірі мен тегі
Есберді батыр шамамен XVII–XVIII ғасырларда, Абылай ханға сенімді серік болған Әбілпейіз сұлтан тұсында өмір сүрген. Руы — Найман. Шежіре бойынша Қожанбет руының Егізқара атасына жатады.
- Руы
- Найман
- Атасы
- Қожанбет – Егізқара
- Ата қонысы
- Бөкенбай тауының оңтүстік етегі, Қалжыр өзенінің бойы
Жоңғар шапқыншылығы кезеңіндегі орны
Жоңғар шапқыншылығы тұсында Есберді батыр ел-жұртына қамқорлық танытып, жұрттың еңсесін тіктеуге атсалысады. Ауызша деректерде оның жасақ бастап, халықтық істерге белсене араласқаны айтылады.
Құрылтай және ірі шайқастар
- 1726 жыл — Ордабасы тауы маңындағы бүкілқазақтық құрылтайға өз жасақтарымен қатысады.
- Бұланты шайқасына қатысқан.
- Аңырақай шайқасына қатысқан.
Әбілпейіз ордасы және қоныс ауысулары
1770–1776 жылдары найман елі Әбілпейіз және Көгедай сұлтандардың билігінде болғаны айтылады. 1776 жылы Әбілпейіздің ордасы Қалжыр мен Күршім өзендерінің аралығында орналасып, хан ордасы Бабатілеу мен Қабырғатал арасынан тігіледі.
Кейін Көгедай Әбілпейізұлы орданы Зайсандағы Жеменей өзені бойына көшіріп, одан соң Ластыға қоныс аударады. Бұл өңір Қытаймен сауда қатынастарына қолайлы болған: сол кезеңде Шәуешекте жәрмеңке ашылғаны да аталады.
Ластыға шақырту және Түйетас өткелі
Аңыз-әңгімелерде бірде Көгедай төре Есберді батырды дереу Ластыдағы Әбілпейіз ордасына шақыртып, «бір түнде кешікпей жетсін» деп бұйырады. Есберді батыр бірнеше жолдасымен Қара Ертістегі жалғыз өткел — Түйетастан зорға өтіп, бір жарым күн ішінде Ластыға жетеді.
Кездесудегі сөз қағысы
«Айтылған мерзімнен кешігіп келгені үшін Есбердінің басын алыңдар».
«Алдымен төренің басын мен алармын, содан кейін менің басымды сендер аласыңдар».
Осыдан соң төре: «Батырым, кеудең асыл екен, бөксең жасық екен», — депті. Мұнысы «соңыңа ерген қалың әскерің жоқ» деген ишара ретінде түсіндіріледі. Ақыры Көгедай төре ойланып, батырды жазадан босатады.
Ел аузындағы дерекке қарағанда, осы оқиғадан кейін Бәйтелі ұрпақтарынан Есбердіден соң қол бастаған батыр шықпағаны айтылады.
Қайтыс болуы және «Есберді нұрасы»
Есберді батыр дүние салғаннан кейін Қалжыр өзенінің бойындағы Диірмен деген жерде жерленеді. Кейін Көгедай төре батырдың зиратын көріп: «Есберді батыр адам еді, батыр денесі етекте жатпау керек. Оны көтеріңкі жерге жерлеп, “Есберді нұрасы” деп атаңдар» дегені айтылады.
Дәстүр мен қайта жерлеу
Батырдың ұрпақтары Есбердінің сүйегін көтеріп, бастапқы орнына қара қой көмген. Қазақ дәстүрі бойынша, жерленген адамның орны бос қалмауы керек деп түсінілген.
Батыр Қалжыр өзенінің оңтүстік-батысындағы биік жерге құрметпен қайта жерленеді. Күйдірілген қышпен қоршалған төртбұрышты зираты бүгінге дейін сақталған. Зират белгісін жұрт «Есберді нұрасы» деп атайды.
«Есберді нұрасы» ұзақ жылдар бойы оқшау тұрған. 1966 жылы Қожанбет – Егізқара – Дөсет атасына жататын Меңдібаев Ғұмар ақсақал осы жерге жерленгеннен кейін, мұнда бейіттер көбейіп, қазіргі таңда «Есберді нұрасы» көп бейіттің арасында орналасқан.
Деректердің сақталуы және зерттелуі
Есберді батыр туралы жазба дерек аз: оның нақты қандай ұрыстарға қатысқаны, жасағының саны қанша болғаны жөнінде мәліметтер мардымсыз. Соған қарамастан, қазақ қауымының тарихи жады мен ауызша дәстүрі арқылы батыр жайлы әңгімелер ұрпақтан ұрпаққа жетіп, бүгінгі күнге дейін сақталған.
Мешелева Мәкеннің еңбегі
Батыр туралы деректердің ұмыт қалмай, жинақталып бірізділікке түсуіне Марқа өңірінің беделді ұстазы әрі зерттеушісі Мешелева Мәкеннің үлесі зор. Оның «Қарт Алтай аясындағы ару Марқа» атты кітабында Есберді батыр жөнінде жинаған материалдары және Марқа өңірінің әйгілі адамдары туралы мәліметтер келтіріледі.
Айта кетерлігі, өзге тарихи еңбектердің көпшілігінде Есберді батыр туралы дерек кездесе бермейді.