Журналист Сая Молдайып өзінің облыстық Сарыарқа самалы газетінің 14 ақпан 2017 жылғы 17 санында жарық көрген Жұртыңмен талай заман көрдің атты мақаласын Ойға өріс беріп көрейік деп бастаған екен
Журналист Сая Молдайып облыстық «Сарыарқа самалы» газетінің 2017 жылғы 14 ақпандағы №17 санында жарық көрген «Жұртыңмен талай заман көрдің» атты мақаласын «Ойға өріс беріп көрейік» деп бастапты. Осы бір сөйлемнің өзі оқырманды сырласуға, бүкпесіз ой айтуға шақырып тұрғандай әсер қалдырады.
Оқи келе, мақаланың тақырыбы белгілі айтыс ақыны Қуаныш Шармановтың: «Жай күйін толғап жағадағы елдің, жұртыңмен талай замана көрдің» деген шумағының алғашқы екі тармағы екенін аңғардым. Бұл атау кездейсоқ алынбаған: Сая автор ретінде облыстық баспасөздің, соның ішінде бір кезеңде шыққан «Тың өлкесі» газетінің мәнін ашуға ойлы көпір салған.
«Сарыарқа самалы» — өңірдің деректеме көзі
Автордың айтқанын түйіндесек, «Сарыарқа самалы» — облыстың ірі деректеме қоры. Павлодар уезінен Павлодар облысына айналғанға дейінгі талай мәселе осы басылым бетінде хатталып отырған. Сондықтан да өткенге қайыра үңілу — бір газеттің тарихын емес, тұтас өңірдің жады мен жолын зерделеу.
Айтылмай келген тақырып: «Тың өлкесі» және тарихи ақтаңдақ
Сая мақаласында «Қызыл ту» газетінің тарихы ішінде тың игеру жылдарында жабылып, оның орнына «Тың өлкесі» атты газеттің жарыққа шығуы жиі айтылмайтынын еске салады. Бұл туралы Ғарифолла Есімовтің бір сұхбатында көтерген ойы да келтіріледі: тың игеру кезеңінде индустрияландыру мен орыстандыру саясаты қалай жүрді, сырттан қанша адам келді, олар қалай өмір сүрді, тіл мен дін, ділге қандай ықпал жасалды — осының бәрі халық тарихының өзегі.
Уақыт аумалы-төкпелі болса да, ел деп соққан жүрек пен жады көмескіленбейді. Өткенді құрметтеп, келер күнге үмітпен қарау — ұрпақтың міндеті. «Өткеннің бедерлі бетін ұмытпау керек» деген сөздің салмағы осы тұста айқын сезіледі.
Мұрағаттан табылған дерек
Қаламгер аға жарты ғасырдан астам уақыт облыстық Потанин атындағы тарихи-өлкетану мұражайының (директоры Гүлнәр Нұрахметова) мұрағатында көздің қарашағындай сақталған «Тың өлкесі» газетінің 1963 жылғы екі тігіндісін тауып, сол дерекке сүйене отырып, 1963 жылдың сәуірінен бастап облысқа тарай бастаған басылым жайлы сөз қозғайды. Осылайша тарихтың ақтаңдақ бетіне сәуле түсіруге талпыныс жасалады.
Тың игеру: демография, үрей, адам тағдыры
Сая Молдайып: «Сол жылдары Қазақстанға тың игеруге КСРО-ның әр аймағынан (мерзімінен бұрын босатылған түрмедегі адамдар да болды) бір жарым миллиондай адам әкелінді», — деп жазады. Осыншама халықтың Павлодар облысына, соның ішінде Баянауыл ауданына қаншасы келгенін дәл кім айта алады?
Дегенмен бір анығы — сол дәуірдің көлеңкелі жақтары да болды. Қаншама қазақ ауылдары қақтығыс пен қорлықтың, зорлықтың дәмін татты. Соның бірі ретінде Шоман ауылы аталады. Мұндайды ашық айту — ауыр, жазу — одан да ауыр.
Адамгершіліктің сабағы
Сол кезеңде ел ішінде ұрлық-қарлық ұмытылып, қора-қопсы түгіл үйлердің өзі ашық жататын шақтар болғаны айтылады. Ауыл ортасындағы жалғыз дүкеннің тоналуы халықты қатты дүрліктіргенімен, ұры ұсталып, жазасын алған. Ең әсерлі тұсы — сол ұрының өгей шешенің қолында қалып бара жатқан баласына ауыл адамдарының, әсіресе мектеп мұғалімдерінің, аяушылықпен қарап, оқуына әрі тұрмысына қол ұшын созуы.
Бұл — «таспен атқанды аспен ат» дейтін халық даналығының қағаз жүзінде емес, күнделікті өмірде жүзеге асқан көрінісі. Мұндай мінез — ұлттық салт-дәстүрден бастау алатын ізгілік, бауырмалдық, кеңпейілділік секілді құндылықтардың өміршеңдігі.
Табиғатқа және мал шаруашылығына түскен салмақ
Сая мақаласында: «Қазақтың дәстүрлі мал шаруашылығына үлкен зардап әкелді. Табиғи тірлік бұзылып, қазақ даласының табиғатына тікелей шабуыл жасалды», — деп жазады. Бұл — партияның солақай саясатына берілген әділ баға.
Мәселен, таулы-тасты Баянауыл — ежелден қой шаруашылығы дамыған өңір. Бірлік, Жосалы, С. Торайғыров атындағы елді мекендер мен Ж. Шанин ауылына қарасты Шоманкөл өңірін «астықты аймаққа айналдырамыз» деу — табиғат пен тәжірибеге қарсы шешім емес пе? Мұндай авантюралық ұстанымдардың кең тарауына Н. Хрущев дәуіріндегі асыра сілтеулер де ықпал еткені айтылады.
Куәлік: жүгері науқаны және жер эрозиясы
Хрущевтің «жүгерілендіру» науқанының бір ізі Баян жерінде де қалған: Ж. Шанин ауылына қарасты Сарыөлең мен Бозайға жүгері егілген. Бұл туралы бүгінде көп адам біле бермеуі мүмкін, бірақ автор өзін сол жайлардың тірі куәсі санайды. Қызыл тасы көп Бозай жазығында жер жырту кезінде сынған лемехтердің ұзақ жылдар үйіліп жатқаны, артынша жердің эрозияға ұшырауы — табиғатқа жасалған қысымның нақты белгісі.
«Әкелік қамқорлық» ұраны және шындық
Сол жылдары тың игерушілерге көрсетілген партияның «әкелік қамқорлығы» туралы көп жазылды. Кей жерде ол расымен болған шығар, бірақ жер-жердегі көрініс бірдей емес еді. Мәселен, Шоманкөл тыңына келгендердің жатақханасы Қызылшіліктегі шопандар үйіне жапсарлас салынған, шатырсыз қора болғаны айтылады. Көктемгі аралас жауын кезінде төбеден аққан тамшыдан пана таба алмай, қалтырап шыққан күндер есте қалыпты. Күн жылына бере көпшілігі өз жолын тауып кеткен: бірі кетіп, бірі келіп, әйтеуір науқан әрең аяқталған.
Кадр саясатының салдары: тәжірибе еленбей, шаруашылық әлсіреді
Жергілікті жерде колхоз өндірісін көтерген, көбіне хат танымаса да іс үстінде шыңдалған мамандар орыс тілін білмейді деген желеумен қызметтен шеттетілгені айтылады. Олардың орнына оқығанымен, тәжірибесі аз, ауыл тірлігіне бейімделмеген кадрлар келген. Мұның соңы мал шаруашылығының құлдырауына, жем-шөп қорының жеткілікті дайындалмауына, мал шығынының артуына әкелген.
Осы тұста жеке сектордағы жылқыны мемлекетке етке өткізу тәртібі күшейіп, оған қарсы болған кей қарттардың қайғысы да сөз болады. 1962 жылы ет пен май бағасының қымбаттауы, Новочеркасскідегі ереуілдің күшпен басылуы, 1963 жылғы егіннің шықпай қалуы және астықты шетелден алтынға сатып алуға мәжбүр болған кезең — жүйелік қайшылықтардың көрінісі ретінде аталады.
Газеттің айта алғаны және айта алмағаны
Тәуелсіздік таңбасымен бүгін айқын көрінген бұл қайшылықтар туралы, басқа кеңестік басылымдар сияқты, «Тың өлкесі» де ашық жаза алмады — ол мүмкін де емес еді. Дегенмен газеттің астарлап ой салған тұстары болғаны айтылады: нанды ысырап етпеу, аяққа баспау жөніндегі оқырман хаттары; «жылқы — ер қанаты» секілді айдарлар; «Жұмыртқаны жегенің — тауықты құрттым дегенің» тәрізді қанатты сөздердің берілудің өзі көп нәрсені меңзейтіндей.
Ішкіштерді, дүмше молдаларды және түрлі кертартпа құбылыстарды сынаған мақалалар да жарияланған. Ал тың игеру, «тыңгерлер», тыңда шаңырақ көтерген жаңа совхоздар жайлы материалдар көбіне жарқырата берілген.
Дерек пен дәйек: қаржы, совхоз, ел есінде қалған белгі
Сая Молдайып 1963 жылғы 4 маусым күнгі нөмірден мына деректі келтіреді: 1961–1965 жылдары «Тың өлкесі» совхоздары мен колхоздарына екі миллиард сомдай күрделі қаржы бөлінген. Бұл мол қаржының шарапаты 1963 жылы құрылған Южный совхозын да айналып өтпегені анық.
Автордың жеке пайымынша, бүгін Ж. Шанин атымен аталатын елді мекен — тың игеру жылдарынан қалған, ел еңсесін көтерген кезеңнің бір нышаны.
Павлодар журналистикасының бір жарқын беті
Сая мақаласында «Тың өлкесі» белгілі бір тарихи кезеңнің жаршысы, насихатшысы, куәсі болғанын атап өтеді. Сол газетте Жылқайдар Қарпықов, Мұхамеджан Дәуренбеков, Айтжан Бәделханов, Мүбәрак Жаманбалинов сияқты ағалардың, сондай-ақ бүгінде көзі тірі Төлеубек Қоңыровтардың қызмет етуі — Павлодар журналистикасының бағалы белесі.
Автор өзіне аталған ағалардың көбінің қамқорлығы тигенін, тәлім алғанын, кейін қатарласа қалам тербегенін де еске алады. Сонымен бірге «Тың өлкесінде» ақын Қимадиден Нығымановтың, кейін белгілі журналист болған Социал Әйтеновтің, Нәжімиден Қазантаевтың және өзге де ауыл тілшілерінің ақпараттары жарияланғаны айтылады. Бұған қоса, Южный совхозының аға шопаны болған немере ағасы Балташ Бақтыбаевтың да газетке жазғаны — бір әулеттің емес, бір өңірдің тарихи шежіреге араласқан шағын дәлелі іспетті.
«Тың өлкесі» қай жылдары шықты?
Белгілі өлкетанушы, тарихшы Э. Соколкиннің айтуынша, «Тың өлкесі» 1961 жылдан 1965 жылға дейін шыққан. Дегенмен бұл деректі әлі де нақтылай түсу артық емес: тарихтың дәлдігі — ертеңгі ұрпаққа аманат.
Қорытынды ой: солақай саясаттың сойылы емес, елдің жоқшысы
Бір сөзбен айтқанда, «Тың өлкесі» — тек саясаттың сойылын соққан басылым ғана емес, қиналғанда қаймана қазаққа ақылшы, жоқшы бола алған, күрделі дәуірдің қайшылығын ішке бүксе де, уақыт тынысын хаттаған газет ретінде бағалануға тиіс.
Сая мақаласының түйініндегі ой да осыған саяды: кеше мен бүгінді жалғаған, Павлодар облыстық «Сарыарқа самалы» тарихындағы бір үзік кезең осылай өткен. Ал біз — сол үзік кезеңнің өз көзімізбен көрген, көңілде қалған кей тұсын қағазға түсіріп, ойға өріс беруді жөн көрдік. Бар болғаны осы.