Қазақша рефераттар

Негізгі мәдениеттанулық мектептер мен бағыттар

Алдыңғы тақырыпта айтылғандай, мәдениеттанулық ұстанымның басты ерекшелігі — интегративтілігі, пәнаралықтығы және мәдениетті бірегей жүйе, әрі құбылыстардың ерекше сыныбы ретінде зерттеуге ұмтылысы.

Мәдениеттану қалыптасқанға дейін адамдардың қылықтары, мінез-құлық үлгілері, салттары мен дәстүрлері көбіне биологиялық, психологиялық немесе социологиялық себептермен түсіндірілді. Мұндай түсіндірмелерде мәдениет, әдетте, адамнан туындайтын туынды құбылыс ретінде қарастырылды.

Ал мәдениеттанулық түсіндіру этнографиялық және антропологиялық далалық зерттеулер арқылы алынған эмпирикалық білімге сүйенеді әрі адамның әрекеті сыртқы мәдени дәстүрмен (Л. Уайт ұсынған термин бойынша — экстрасоматикалық) айқындалады деген тезистен бастау алады.

Мәдениеттің өзін не анықтайды?

Егер «мәдениеттің өзін не анықтайды?» деген сұрақ қойылса, мәдениеттануда кең тараған жауап мынаған келіп тіреледі: мәдениет өзін-өзі, яғни оның элементтері, қасиеттері, үлгілері, нормалары және басқа компоненттері арасындағы ішкі қатынастар процесі арқылы анықталады.

Горизонталь (кеңістікте)

Бір уақыттағы мәдени элементтердің өзара байланысы, қатар өмір сүретін нормалар мен тәжірибелердің қиысуы.

Вертикаль (уақытта)

Тарихи сабақтастық: дәстүрдің берілуі, өзгеруі, қайта мағыналануы және жаңа қабаттардың қосылуы.

Дегенмен бұл мәдениеттану табиғи факторларды (географиялық орта, климат, ландшафт және т.б.), сондай-ақ биологиялық және психологиялық факторларды мүлдем жоққа шығарады дегенді білдірмейді. Адамның түр ретіндегі ерекшеліктері, денелік ұйымдасуы, қоршаған ортамен байланысу тәсілдері мәдениеттің қалыптасуына ықпал етті.

Мәдени өзгерістердің логикасы

Икемделу және технология

Табиғи ортаға қарай адамдық популяциялар икемделудің арнайы тәсілдерін орнықтырып, әртүрлі технологияларды іске асырды.

Морфогенез

Мәдениеттің туындауы мен қалыптасуы кезеңінде орнықты әдеттер, салттар және кодталған нормалар (ереже, заң) түріндегі әмбебап белгілер пайда болады.

Динамика

Кейінгі кезеңдерде эволюциялық өзгерістер (трансформация, модернизация) және инновациялық өзгерістер (жаңа мағына, жаңа функция, жаңа жүйе) қатар жүреді.

Қорытындысында мәдени жүйелер табиғи факторлармен тығыз байланыста қалыптасқанымен, тек солармен ғана анықталмайды.

Мәдениет анықтамаларын қалай жүйелеуге болады?

Мәдениет анықтамаларын жүйелеуде Л. Уайт ұсынған әдістемелік жіктеуге назар аударуға болады. Ол талдауды екі негізгі өлшем арқылы жүргізуді ұсынады: уақыттық/уақыттық емес және айқындаушы/жалпылаушы.

Л. Уайт бойынша негізгі бағыттар

  • Тарихи (айқындаушы)

    Белгілі бір кезеңнің мәдени сипаттамаларын бөледі.

  • Этнографиялық (сипаттамалық)

    Мәдени құбылыстарды суреттеумен шектелуі мүмкін.

  • Эволюциялық (жалпылаушы)

    Мәдени өзгерістерге жалпы түсіндірме береді.

  • Функционалдық-құрылымдық

    Әлеуметтік-мәдени жүйелердің құрылымы мен қызметін зерттейді.

Осы әдістеме аясында таңдалған тұғырнама мәдениеттің анықтамасын да айқындайды: бір жағдайда тарихи сипаттама беріледі, бір жағдайда эволюциялық түсіндіру жасалады, тағы бірінде құрылым мен функция талданады.

Л. Ионин жүйелеуі (А. Кребер мен К. Клакхон еңбегіне сүйене отырып)

Л. Ионин мәдениет анықтамаларының алты негізгі типін бөліп көрсетеді:

  1. Сипаттамалық

    Мәдениет ұғымына кіретін құбылыстардың барлығы аталып өтеді.

  2. Тарихи

    Әлеуметтік мұралану мен дәстүрге басымдық береді.

  3. Нормативтік

    Құндылықтар мен нормалардың рөлін алға шығарады.

  4. Психологиялық

    Үйрену, дағды, ортаға икемделу механизмдеріне назар аударады.

  5. Құрылымдық

    Мәдениеттің ішкі құрылымын және байланыстарын айқындайды.

  6. Генетикалық

    Мәдениетті пайда болу тұғырынан түсіндіреді.

Негізгі мәдениеттанулық мектептер мен бағыттар

Мәдениетке деген әртүрлі ұстанымдар белгілі бір мәдениеттанулық мектептер аясында қалыптасты. Әдетте олар мәдениетті кешенді зерттеген танымал ғалымдардың төңірегінде пайда болды және мәдениетті қай ғылыми бағыттың құралдарымен зерделеуге байланысты әрқалай әдіснамалық басымдықтар ұсынды. Төменде мәдениеттанулық білімнің интегративтік сипатын ескере отырып, негізгі бағыттар жалпыланған түрде беріледі.

Антропологиялық бағыт

Мәдениеттанулық білімнің қомақты бөлігі антропологиялық ғылымдар жүйесінде қалыптасты. Антропология адамның табиғи және жасанды ортада өмір сүруін зерттейді; осының ішінде мәдени антропология салт-дәстүрлер, рәсімдер және күнделікті тәжірибелерді сипаттап, жалпылауға айрықша көңіл бөледі.

Э. Тайлор еңбектері мәдениетті антропологиялық түсіндірудің негіздерінің бірі саналады.

Ф. Боас далалық зерттеулерге өлшеу мен статистиканы кеңірек енгізді.

Б. Малиновский функционалдық мектептің дамуына ықпал етіп, мәдениетті өзара тығыз байланысқан тұтас жүйе ретінде талдады.

Тарихи-философиялық бағыт

Бұл бағыт Кант, Гегель, Гумбольдт дәстүрінен бастау алып, ХХ ғасырда мәдениеттің макротарихи тұжырымдары арқылы кеңіді. Олардың ішінде О. Шпенглер, А. Тойнби, К. Ясперс, Н. Я. Данилевский идеялары ерекше аталады.

ХХ ғасырдың бірінші жартысында батыстық мәдени антропология аясында мәдени-тарихи мектеп және француздық «Анналдар мектебі» қалыптасты. «Анналдар мектебі» макрооқиғалардан бөлек, күнделікті тарихты — өмір салты, дәстүр, ментальдық формаларды жүйелі әдістермен зерттеуге басымдық берді.

Социологиялық бағыт

Социологиялық мектеп мәдениетті қоғаммен бірлікте, «әлеуметтік-мәдени» тұтастық ретінде қарастыруға бейім. Бұл жерде П. Сорокин, сондай-ақ Т. Парсонс еңбектерінің ықпалы зор: мәдениет әлеуметтік әрекеттің маңызды жүйелерінің бірі болып, құндылықтарда, ұнатымдарда және мәдени тәжірибеде қалыптасқан түсініктерде көрінеді.

Неміс социологиясы аясында М. Вебер «түсінуші социология» тәсілін дамытып, әлеуметтік әрекеттің мәдени мағыналарын айқындауға назар аударды. Оның «идеалды тип» ұғымы тарихи-мәдени материалды типтендіруге және түсіндіруге мүмкіндік беретін ықпалды әдістемелік құралға айналды.

А. Вебер өз кезегінде әлеуметтік, өркениеттік және мәдени процестерді өзара байланысты, бірақ ерекшеленетін динамикалар ретінде талдап, «мәдениет» пен «өркениет» арақатынасына өзіндік түсіндірме ұсынды: өркениет мәдениеттің «өлімі» емес, адамдық болмыстың басқа бітімі.

Құрылымдық-рәміздік бағыт

Бұл бағыт көптеген тармақтарға бөлінгенімен, барлығы дерлік тіл мәселесіне тіреледі: мәдени тәжірибе тілде және тіл арқылы жүзеге асады. Ф. де Соссюр тілді таңбалық жүйе ретінде қарастырып, оны кең әлеуметтік-мәдени контексте талдауға жол ашты.

Бағытқа ықпал еткен негізгі есімдер

  • Э. Кассирер: мәдениеттің негізі — рәміздік формалар арқылы «жасанды әлем» құрастыру қабілеті.
  • К. Леви-Строс: мифті тіл феномені ретінде қарастыруға дейін жетелеген структуралистік талдау.
  • Р. Барт: мәдени құбылыстардың бәріне құрылымдық талдаудың қолданылу мүмкіндігін кеңейтті.
  • Ж. Лакан: бейсаналық «тіл сияқты құрылымданған», сондықтан мәдени формаға айналуға икемді.
  • Ю. М. Лотман: мәдени феномендерді «мәдениет мәтіндері» ретінде талдап, таңбалық табиғатын көрсетті.

ХХ ғасырдағы жаңа түсінік бойынша тіл — адамның әлеуметтік-мәдени жан ретінде қалыптасуын, оның санасы мен әрекет өрісін айқындайтын таңбалық-рәміздік жүйе.

Әртүрлі зерттеушілердің тұжырымдарын бір ғана жіктемеге «сыйғызу» әрдайым мүмкін емес: төлтума ілімдер кейде бірнеше бағыттың тоғысында тұрады, ал кейбір ғалымдардың көзқарасы уақыт өте өзгеруі ықтимал. Сондықтан кез келген жіктеме, әсіресе оқу әдебиеттерінде, салыстырмалы сипатқа ие екенін ескерген жөн.

Мәдениеттің мәндік сипаттамалары

Мәдениеттанулық әдебиетте мәдениеттің негізгі сипаттамалары төмендегідей түйінделеді:

1) Ортақ өмірдің мазмұны

Мәдениет адамдардың ортақ өмір сүруінің мазмұндық бітімін қалыптастырады.

2) Биологиялық мұраланбайтын ақпарат

Мәдениет генетикалық жолмен берілмейді; ол адамдар жасаған жасанды құбылыстар әлемі ретінде орнығады.

3) Материалдық мәдениет

Мәдениетке заттар мен нәрселер әлемі де кіреді; бұл әдетте материалдық мәдениет деп аталады.

4) Қатынастар үлгілері және рәміздік берілу

Мәдениет қабылдау, сезіну, ойлау, әрекет ету үлгілерін сақтайды және оларды рәміздік формалар арқылы жеткізеді.

5) Технологиялар мен трансляция

Мәдениет аясында әлеуметтік өзара қатынас технологиялары, материалдық объектілерді жасау/пайдалану тәсілдері, рәміздерді өндіру және тарату механизмдері қалыптасады.

Мәдениет мағыналары

Мәдениет мағыналары мәселесіне мәдениеттану ұғымының өзі-ақ жетелейді: табиғат әлемінің материалынан туындай отырып, мәдениет әлемі табиғатта жоқ мағынаны, жаңа сапаны қабылдайды. Сондықтан мағына мәселесі қазіргі мәдениеттанулық білімдегі шешуші проблемалардың бірі саналады.

Мәдениет әлеміндегі кез келген нәрсе «өздігінен» ғана өмір сүрмейді; ол мәдениеттің мағыналық кеңістігінде өмір сүреді, дамиды және түсіндіріледі. Бұл кеңістікте жиі бинарлық кодтар жұмыс істейді, олардың антропологиялық негізінде «мен — басқа» оппозициясы жатады.

Генерация (өндіру)

Мағыналардың пайда болуы, жаңа түсініктер мен символдардың жасалуы.

Функционалдану

Мағыналардың әлеуметтік тәжірибеде «жұмыс істеуі»: норманы бекіту, әрекетті реттеу, институттарда орнығу.

Түсіндіру

Мағыналарды тану, талдау және интерпретациялау арқылы ашу.

Осы тұрғыдан алғанда мәдениет — мағына құрастыру процестері жүретін, сонымен бірге сол процестердің нәтижелері (өнімдері) жинақталып, өзара әрекет ететін кеңістік ретінде қарастырылады.