Бірде хан қызының біреуге басы айналып жүргенін естиді
Жер астында үйренген өнер
Бұрынғы заманда Қали мен Қази деген ағайынды екі жігіт болыпты. Екеуі бірнеше жыл жер астында жүріп, өнер-білім үйреніп, еліне оралады. Бірақ ел-жұрты оларды танымайды: тырнағы алынбаған, шашы өсіп кеткен, денесін түк басқан, бет-әлпеті адам шошырлық күйде екен.
Бір шешім — екі жол
Елге сыймаған соң, ағайынды екеуі бір дарияның жағасына келеді. Сонда Қали балық болып суға сүңгіп кетсе, Қази құс болып көкке көтеріліп ұшып кетеді.
Қалидың қаладағы тірлігі
Қали ағысқа ілесіп жүзіп отырып, бір шаһарға кіреді. Шаһарды аралап жүріп, базарда нан сатып отырған жалғыз кемпірді көреді. Нанының түрі де, дәмі де жұтаң болғандықтан, жұрт көп алмайды екен.
Кемпірдің хәлі
Кемпір кедей, бала-шағасыз, жалғыз тұрады. Күнкөрісі — сол нан.
Қалидың ұсынысы
Қали кемпірге: «Шеше, наныңды маған бер. Мен сатып берейін, өзің жанымда тұр», — деп қол ұшын созады.
Кемпір нанын Қалиға береді. Қали жер астында үйренген өнерін қолданып, нанды аппақ әрі тәп-тәтті қылып жібереді. Сол күні базарда бұл наннан асқан нан болмай, жұрттың бәрі осы нанға таласады. Осыдан бастап Қали кемпірге бала болып, күн сайын нан сатып, табысты көбейтеді.
Нәтиже
- Нан қымбат бағамен өтіп, кемпірдің тұрмысы түзеле бастайды.
- Тапқан ақшасына қаланың шетінен үй сатып алып, екеуі сонда қоныстанады.
Хан қызы және жасырын келулер
Бір күні сол шаһардағы хан қызының нөкерлері Қалидан нан алып кетеді. Нанның дәмін ұнатып, бұдан былай тек осы жерден алатын болады. Көп ұзамай, нөкер қыздардың айтуымен ханның қызының өзі де келіп нан сатып алады. Сол сәттен бастап Қали хан қызына ғашық болып, күндіз-түні соны ойлайды.
Бір күні Қали сиқырын қолданып, ханның қызын өз үйіне алғызады. Мұны ешкімге айтпайды. Қыз да қалай келгенін, кім әкелгенін білмейді. Жігітке көңілі ауған қыз үйіне оралғанда, болған жайды ешкімге тіс жармайды. Қали күн сайын осылай әкеліп, қайтадан орнына апарып тастап жүреді.
Ханның күдігі
Бірде хан қызының біреуге басы айналып жүргенін естіп, хан қатты ашуланады. Қызын шақырып алып: «Келесі барған үйіңде кебісіңді білдірмей тастап кет. Оны тек өзің ғана біл», — дейді.
Қыз екінші барғанында кебісін сол үйдің бір жеріне тығып кетеді. Мұны Қали біліп қояды. Ертеңіне ол сиқыр жасап, шаһардағы әр үйдің маңына сондай кебіс қойып шығады. Хан уәзірін қосып, кебіс қалған үйді іздеткенмен, олар әр үйден бір-бір кебіс көріп, ештеңе анықтай алмайды.
Сонда хан тағы айла ойлайды: «Барған үйіңнің қақпасын бояп кет», — дейді. Қыз бұл жолы қақпаны бояп кетеді. Бірақ Қали ертеңіне бүкіл шаһардың қақпасын өз қақпасындай етіп бояп тастайды. Хан тағы да қай үй екенін таба алмай қалады.
Соңғы шарт
Айласы таусылған хан халыққа жар салады: «Сексен кез жерге жамбы қадаймын. Кім атып түсірсе, соған қызымды беремін. Тигізе алмаса — басын аламын!»
Жарлықты естіп, жұрт жиналады. Бірақ сексен кез жердегі жамбыны атуға ешкімнің жүрегі дауаламайды. Тек Қали ғана ортаға шығып, садағымен жамбыны атып түсіреді. Хан уәде бойынша қызын Қалиға қосады.
Қазидың жолы және соғыс
Енді Қазиға келейік. Қази сол кеткеннен мол кетіп, өзге бір елдің ханының қолына келеді. Үйренген ілімімен ханға жағып, жауларын жеңуге көмектесіп жүреді.
Бір күні сол хан мен Қалидың қайын атасы жауласады. Үлкен соғыс басталады. Бір кезде бірнеше мың әскермен Қази келсе, оған қарсы бірнеше мың әскермен Қали шығады. Екеуі бірін-бірі танымай, қатты соғысады. Ұзақ шайқасып, бірін-бірі жеңе алмайды.
Өнердің айқасы
Ақырында Қали өз әскерін тары қылып жібереді. Қазидың әскері тауық болып, тарыны шоқып жей бастайды. Сонда Қалидың әскері қырғи болып, тауықты қуа жөнеледі.
Алты күн, алты түн бірін-бірі қуып, ешқайсысы жеңе алмай, әбден қалжырайды. Екеуінің де көкейіне: «Бұл неткен адам? Мұндай ғылымды қайдан үйренген?» деген ой келеді.
Ақырында Қази ақ жалау көтереді. Екеуі бетпе-бет кездесіп, бірін-бірі танып қалады. Ағайынды екеуі табысып, құшақтасып көріседі. Осылай Қали мен Қази екі елді татуластырып, бақытты өмір кешеді.
Өсиет
Қартайған шағында олар бір баланы тоғыз ай оқытып, өз өнерлерін үйретеді. Білгенін шәкіртке аманат етіп қалдыру — ертегінің ең соңғы түйіні.