Байжан би
Байжан би және Сартай би: халық жадындағы тұлғалар
Әкелі-балалы Байжан және Байжанұлы Сартай билердің есімдері үш ғасыр бойы халық жадынан өшкен емес. Қай кезеңде болмасын, олардың елге сіңірген еңбегі, жұрттың бірлігін сақтауға бағытталған игілікті істері ұрпақтан-ұрпаққа жетіп отырды. Саяси ахуал алмасса да, мұндай тұлғалардың қоғамдық орны мен елдік мүддеге қызметі туралы естелік көмескіленбей сақталды.
Байжан би Қосқұлақұлы мен Байжанұлы Сартайдың есімдері XVIII–XIX ғасырларда қазақ даласына тараған Ресейдің әскери қызметкерлері, зерттеушілері мен шығыстанушы ғалымдарының еңбектерінде, сондай-ақ қазақ жерін аралаған шетелдік саяхатшылардың жазбаларында жиі ұшырасады. Олардың қатарында Ресей елшісі М. Тевкелевтің күнделіктері мен хаттары да бар.
Әрине, мұндай жазбалар ірі тұлғалардың қызметін толық әрі тұтас күйінде көрсете бермейді. Дегенмен, олардың өмір сүрген уақыты, шыққан тегі және белгілі оқиғаларға қатысы туралы деректерді нақтылауға елеулі септігін тигізеді.
Шежіре желісі: ата-тек сабақтастығы
Арғы-бергі бабалардан жеткен шежіре дерегі бойынша, Әлімнің Жақайым руының Ақбурасынан Асан батыр туады. Оның баласының аты да Асан болған. Сол кіші Асаннан Дәулет пен Қосқұлақ тарайды. Қосқұлақтан Алтынбай мен Байжан өсіп-өнеді. Шежіре сілемі осылайша бірізді түрде өрбиді.
Қысқаша шежіре
- Ақбура → Асан батыр
- Асан батыр → Асан (кіші Асан)
- Кіші Асан → Дәулет, Қосқұлақ
- Қосқұлақ → Алтынбай, Байжан
Дереккөздердегі алғашқы кездесулер және уақыт межесі
Байжан бидің есімі бізге алғаш рет орыс-қазақ қатынастарына қатысты деректерден, нақтырақ айтқанда, 1732 жылғы 6 наурыз күнгі мәліметтен белгілі болады. Бұдан кейін М. Тевкелев өз күнделігінде өзін жақтырмайтын бірнеше старшинаның атын атай отырып, олардың қатарында Байжан би мен Сартайды да көрсетеді.
Тевкелев жазбасындағы ишара
Елшілік күнделіктеріндегі мұндай атап өту — тарихи тұлғалардың сол кезеңдегі ықпалы мен қоғамдық салмағын жанама түрде аңғартатын белгі.
Шамаланған өмір сүрген жылдары
Бір атаның буынын орта есеппен 25–30 жыл деп алсақ, Байжан би Қосқұлақұлы шамамен 1689–1691 жылдары туып, 1756–1757 жылдары қайтыс болған деп топшылауға болады.