Содан мына жүз қойды әрең айдап шықтым

Жұт және бөліну

Әкесі қайтыс болған соң, ағайындылар аз ғана малынан айырылып, жұтап қалады. Қаңғырып жүріп, мал іздеп бір жерге тұрақтайды. Тоғыз Тоңқылдақ малды бірге жаяды да, Шіңкілдекке малды бөлек бағуды міндеттейді. Күн сайын қастық үзілмейді.

Алты атанның құпиясы

Бір күні Тоңқылдақтар Шіңкілдектің далада жайылып жүрген жалғыз ешкісін өлімші етіп сабайды. Шіңкілдек жылап отырып ешкісін бауыздап, сойса, қасына алты ақ ала бас атан келіп жайылады. Ол ешкінің қанын түйелердің басына жағып жібереді. Сөйтіп, әлгі алты түйенің бәрі де қызыл ала бас атан болып шыға келеді.

Біраздан соң бір кісі келіп, алты ала бас атанын сұрайды. Шіңкілдек басқа түйе көрмегенін айтып, әлгі кісіні қайтарып жібереді. Сосын ешкі етін түйелердің біріне өңгеріп, қалғанын үйіне айдап келеді.

Өсекке ерген Тоңқылдақтар

Шіңкілдектің алты атан әкелгенін көрген Тоңқылдақтар қайран қалады. Шіңкілдек оларға: “Құдайдың өзі берді. Түйелер келді де, басына қан жағып, иесіне білдірмей өзіме қалдырдым. Ешкінің қаны көбірек болса, бұдан да көп түйе менікі болар еді”, — деп қояды.

Ертеңіне Тоңқылдақтар өз ешкілерін түгел бауыздап, қандарын әр жерге төгіп, күні бойы аңдып отырады. Бірақ бір де бір түйе келіп басын “боямайды”. Сонда ғана олардың алданғаны белгілі болады.

Қастандық және қателік

Ашуға булыққан Тоңқылдақтар Шіңкілдекті өлтіруге бекінеді. Мұны сезген Шіңкілдек далаға барып жасырынады. Түнде келген Тоңқылдақтар Шіңкілдек екен деп, оның ұйықтап жатқан анасын өлтіріп кетеді.

Таңертең Шіңкілдек өлген анасын киіндіріп, басына жаулық орап, тірі адамдай бір түйесіне мінгізеді. Өзі артына отырады да, бір елге қарай жол тартады. Жолай Тоңқылдақтар кездесіп, “сен өлмедің бе?” деп сұрайды. Шіңкілдек: “Түсімде тоғыз кісі келіп өлтірді. Бірақ құдай қайта тұрғызды. Мені өлтірем дегендердің өзі мерт болады деді”, — деп сес көрсетіп өте береді. Тоңқылдақтар қорқып, таңырқап қалады.

Құнға берілген қыз

Бір ауылдың тұсынан өткенде балалар мен қыз-келіншектер ит қосып, Шіңкілдектің түйесін үркітеді. Түйе тулап, екеуі құлап қалады. Шіңкілдек ойбайлап, өліп жатқан анасын құшақтап жылайды. Жұрт жиналғанда ол: “Түйемді үркіткен қыздар шешемді өлтірді. Ең алдымен үркіткен — ана қыз”, — деп бір сұлу қызды көрсетеді.

Ауыл адамдары ақылдаса келе, құн орнына әлгі қызды Шіңкілдекке береді. Шіңкілдек қызды алып үйіне қайтады.

Аңғалдықтың тағы бір бағасы

Тоңқылдақтар тағы да қызығып, қызды қайдан алғанын сұрайды. Шіңкілдек: “Бір ауылда өлген кемпірлерді жинап, базарға апармақ екен. Әр кемпірдің орнына бір қыздан береді екен. Мен де шешемді өлтіріп апарып, мына қызды алдым”, — дейді.

Тоңқылдақтар сене салып, өз аналарының көзін қияды да, қыз алатын жерді іздеп кетеді. Бір ауылға барып: “Мына өлген кемпірге кім қыз береді?” — дегенде, жұрт оларды оңдырмай сабап қуып жібереді. Олар масқара болып, кекке қайта мінеді.

Жүз қойдың оқиғасы

Сол кезде Шіңкілдектің үйі маңында ол өзі және әкелген қызы ғана тұрған еді. Бір кісі келіп, қызды “қарындасың ба?” деп сұрайды. Шіңкілдек “иә” дейді. Әлгі кісі: “Қатыным өліп, әйел іздеп жүрмін. Жүз қой берем, қарындасыңды маған бер”, — дейді.

Шіңкілдек ойға қалып, кейін тағы бір амал табармын деп, қызды береді. Кісі “өзің келіп қойыңды алып кет” деп, қызды алып кетеді.

Соңғы тұзақ: қолдан жасалған “адам”

Тоңқылдақтар “енді қалай да өлтіреміз” деп келгенде, қыз да жоқ, Шіңкілдек аман отыр. Ол қызды “қыз берген ауылдың адамдары келіп тартып алып кетті” деп алдайды. Тоңқылдақтар: “Иттің кесірінен біз де анамызды өлтіріп алдық” деп ашуға булығады да, бәрібір өлтіруге бел байлайды.

Шіңкілдек кешке “түйемді күзетем” деп, киініп барып түйелерінің қасына жатады. Құм мен жүнді араластырып, жүнмен киім толтырып, басына ескі тымақ кигізіп, өзіне ұқсас “адам” жасап, түйенің жанына жатқызады. Ал өзі басқа жерге бұғып қалады.

Түнде Тоңқылдақтар келіп, әлгі қолдан жасалған қуыршақты Шіңкілдектің өзі деп буындырып өлтіреді де, көтеріп апарып терең өзенге тастайды.

Өзен астындағы “қой” және ақырғы құлау

Шіңкілдек бәрін көріп, түнделетіп қызды алып кеткен кісіні тауып, екі-үш күнде жүз қойын айдап алып келеді. Мұны көрген Тоңқылдақтар тіпті естері шығып: “Суға кетіп өлген жоқ па едің? Мына қойды қайдан әкелдің?” — деп сұрайды.

Тоңқылдақтар “онда ең қойы көп жерді көрсет” деп жабылады. Шіңкілдек оларды өзеннің ең терең, ағысы шымырлаған иріміне алып келеді де: “Қойы ең көп жер — осы” дейді.

Әуелі біреуі беліне тас байлап суға түсіп, қолын ербеңдетіп батып кетеді. Шіңкілдек: “Ойбай, ол қолын бұлғап ‘бәрің тез түсіңдер’ деп жатыр!” — деп қалғандарын да айдап салады. Бірінен соң бірі түскен Тоңқылдақтарды су ағызып әкетеді. Сөйтіп, тоғыз Тоңқылдақтың бәрі де суға кетеді, ал Шіңкілдек тапқырлығымен аман қалады.