Бірсарынды азынаған боран
Боранның мінезі өзгерген шақ
Жел бірте-бірте күшейді. Аппақ адырлардың жалпақ жоталарында бірін-бірі қуалап, өрнек сызып, құбылып сырғыған күміс борасын әуелде көзге көркем еді. Бірақ жел үдей түскен сайын ол шаңдатып-тозаңдатып, кәдімгі ақтүтек, қаһарлы боранға айналды.
Боранды тілгілеп, бірінің соңынан бірі тізіле жеті шаңғышы келе жатты. Бұлар — Бірінші Май сегіз жылдық мектебінің оқушылары, алдағы жарысқа дайындалып, шынығып жүрген жас спортшылар. Олар ауылдан ауа райы тынық кезінде шығып, қырқаны қырқалап отырып Тереңөзектегі диірменге дейін жеткен. Сол жерде таныс диірменшінің үйінде ыстық шай ішіп, бір демалып алған соң, енді қыстаққа қайтқан беттері еді. Үйге дейін әлі де он шақырымдай бар.
Жеңіл киімнің жазасы
Олар мұндай тентек мінезді ауа райына тап боламыз деп ойламағандықтан, жеңіл киіммен шыққан. Құлақ пен мойынға қиыршық қар сабалап, бүйірден ызғырық өтіп, тоңазыта бастады. Кешкі салқынмен аяз да күшейгендей. Өздері басып өткен шаңғы ізі әлдеқашан тып-типыл болып жоғалған.
Енді балалар күртік қарды бұзып, соныдан жол салып, зорға жылжиды. Боран бір сәтке де бір бағытта тұрмай: біресе арттан, біресе алдан сабалап, кейде құйындатып шырмап алғысы келгендей. Аспан да, жер де ақ тұманға сіңіп, маңайдан бағдар табу қиындай берді.
Жолдыбектің тәртібі, Нұржанның тықыры
Топтың алдында жауырынды, қабландай ширақ бала — Жолдыбек келе жатты. Ол шаңғы үйірмесінің старостасы, осы жорықты бастап шыққан да өзі. Жолдыбек әлсін-әлсін артына қарады да, ақ тозаңның ішінен елеңдеп көрінген балаларға: «Бір-біріңнен қалмаңдар! Жақын жүріңдер!» — деп дауыстайды.
Шаршаған, тоңған балалар артық сөзді артық күш сияқты көріп, үнсіз ілбіп келеді. Тек Нұржан ғана қиястық танытып, анда-санда безілдей береді. Оның сөзін боран жұтып, өзгелерге жөнді жеткізбей-ақ қояды. Бір кезде ол: «Жолдыбек, мұрным үсіп кетті!» — деп айқай салды.
Нұржанның жанында келе жатқан қу тілді Үркімбай әзілмен шымшып: «Өзге мүшем сау болса, бір мұрның үсісе, түк емес» — деді.
Жолдыбек қысқа қайырды: «Шыда! Аз қалды!» Бірақ Нұржан: «Адастық! Ауылға баяғыда жететін едік!» — деп қайта-қайта түнере берді.
Сейдахметтің шанасы
Боран бір мезетке солығын басқандай болып, төңірек сәл-пәл айыққан сыңай танытты. Балалар кішірек бір күдістен асып, құлдилап келе жатқанда, сай табанында үйдей болып қарауытқан бір нәрсе көрінді: қос ат жегілген үйеме шана шөп екен.
Шананың қасында етегі жерге сүйретілген ұзын тон киген адам тұр. Бұл — Бірінші Май колхозының қойшысы Сейдахмет. Бірін-бірі таныған соң, балалармен мәре-сәре амандасып, жөн сұрасты. Сейдахмет боранның кенеттен шығып, жолды бітеп тастағанын айтып, енді мына беткейден шананы шығара алмай тұрмын деп күмілжіді де: «Жақсы кезіктіңдер. Жабысып, артынан итерісіп жіберіңдер» — деді.
Балалар шаңғыларын шешіп, қарға қадап қойды. «Итеріңдер! Айт шу!» — деген дауыстың ортасында шана біршама қозғалды да, қайта кілт тоқтады. Аттар да, адамдар да ентігіп қалды. Сейдахмет аттарды демалдырмақ болды.
Топтан бөліну
Нұржан болса, шаңғысын шешпестен, қырсығып орнында тұрып қалды. Қимылсыз тұрған сайын денесін суық одан әрі қалтыратып, боран арқасын темірдей қарып барады. Ол бұл маңның Сейдахмет қыстауына жақын екенін танып, қыстақ үш-төрт шақырым ғана деген ойға бекінді: төмен құлдилап жүрсе, колхоздың сиыр қорасына, одан әрі ауылға жетемін деп есептеді.
«Бұлар жотаға шыққанша, мен ауылға барып та үлгерем. Жылы үйде отырып, ыстық ас ішем» деген тәтті ой оны желпіндірді. Сол сәтте боран да саябырсығандай көрінді. Басқалар тағы да шананы итеруге кіріскенде, Нұржан жалт бұрылып, жалғыз өзі ауылға қарай ұрлана тартты.
Боранның ішінде бағдар жоқ
Өзекше тез таусылып, Нұржан жазаңға шықты. Сол-ақ екен, қиқар боран қайта құтырынып, ысқырып-ызылдап, қарды бетке бұрқыратып сабады. Күн батуға таяп, төңірек біртіндеп күңгірттенді.
Нұржан бір мезет тоқтап, алдыңғы жағы еңістемей биіктеп бара жатқанын аңғарды. Бағана боран бір қырынан алдыңғы жақтан соққан еді; ол ықтап, бөктерлеп, өзіне байқатпай басқа бағытқа ауып бара жатқандай. Боран айналадағыны толық жауып, бетке ұстайтын белгі қалдырмады.
«Дұрыс келе жатырмын ба?» деген күдік ұлғайды. «Сиыр қораға жететін уақыт болды ғой» деп ойлады. Алда тағы бір өзекше кезікті. Бұл маңда бұрын мұндай өзек бар ма еді? Сол сәтте-ақ «адастым-ау» деген суық ой кеудесіне кіріп, жабыса түсті.
Үрейдің даусы
Қараңғылық қоюланып, түн түсті. Тоқтап қалса, ызғар өңменінен өтіп барады. Сол аяғының өкшесі мен саусақтары жансызданып, қатып қалғандай. Нұржан топтан бөлініп кеткеніне өкінді. Қолынан келгені — әр жаққа қарап, бар дауысымен: «Жолдыбек! Жолдыбек!» — деп айқайлау. Бірақ боранның ызыңы ғана жауап бергендей.
Ол қасқырды ойлады: түнектен екі көзі жарқырап шыға келетіндей. Қалтасында оттық та жоқ. Әр тұстан әлдебір жат дыбыстар естілгендей болады. «Адастым» деген ой жанын қарыған мұздай шеменге айналды.
Ерні жансызданып, қайта айқайлауға шамасы жетпеді. Бір шаңғы таяғы қолтығынан сусып түсіп қалды. Еңкейіп алуға да әл жетпей, әр қадамы мұң болды. Өзінің мұрны ысқырып тұрғанын аңғарған сәтте-ақ, үсіктің бет-ауызды баурап алғанын сезді.
Қыстаудың иттері
Сол сәтте алдан ап-анық ит үрген дауыс естілді. Нұржан селк етіп, есін жиғандай болды. Дауыс жақындай түсті. Ақ айран боранның арасынан екі ит қараңдап шыға келді. Бұл — Сейдахметтің қыстауы екен.
Қауіпті түнде малшылар ит-құстан секем алып сақ отырады. Иттердің шәуілін естіп, Сейдахмет өзі де қолына оқтаулы мылтық ұстап жүгіріп шықты. Қарлы түнекте теңселе қозғалған бейнені көріп: «Әй, бұл кім? Кімсің?» — деп дауыстады.
Әлгі адам үн қатпады. Сейдахмет тағы қатқыл сөйледі. Ақыры әлсіз, танығысыз міңгір дауыс қана естілді. Сейдахмет жақындай түсіп, бұл Нұржан екенін аңғарды.
Ауыр түннің салдары
Түні бойы Сейдахмет пен әйелі көз ілмей, Нұржанға күтім жасады. Қол-аяқ саусақтары, беті, мұрны үсікке шалынған. Ол қалың төселген жылы төсекте қозғала алмай, шалқасынан ыңырсып жатыр. Сейдахмет дәл қазір ауылға жеткізсем деп еді, бірақ боранда адасып кетіп, жағдайды ушықтырып алам ба деп қауіптенді. Таңның атуын күтті.
Біресе шай, біресе ыстық сүт ұрттатып, әйел де дамыл таппады. Таң таяғанда сыртта иттер қайта шәуілдеп үрді. Сейдахмет мылтығын алып сыртқа шықса, боран тыншып, басылар түрі бар екен. Есіктің алдына шаңғыларымен бірнеше адам келіп қалыпты — әлгі балалар.
Олар ауылға жеткен, бірақ Нұржан келмеген соң, оның қатерге ұшырағанын сезіп, ел болып іздеуге шыққан. Түні бойы таппай, таң ата әр тұсты тағы шолып жүрген беттері екен.
Нұржан таңертең шанамен ауылға жеткізіліп, бірден ауруханаға түсті. Ай жарымдай жатып, жазылып шыққанымен, үсіктің зардабынан екі аяғы да табанға айналып, өмірлік мүгедек болып қалды.
Түйін
Бұл оқиға боранның беті қайтқанша емес, адамның сабыры мен тәртібі таусылғанша сынайтынын көрсетеді. Жолды «білетіндей» көрінген сәттің өзі — ең алдамшы сәт.