Әбілқайырға ханға дейін Кіші жүздің сөзін ұстаған қазақтың биі
Әйтеке Байбекұлы — қазақ халқының бірлігін нығайтуға зор үлес қосқан әйгілі үш бидің бірі, мемлекет қайраткері. Ол Әлім тайпасының Төртқара руынан шыққан. Шежіре деректерінде Әмір-Темірдің бас кеңесшісі Ораз қажының бесінші ұрпағы, сондай-ақ парсы, өзбек, қырғыз, қазақ жұрты «Синесоф буа» (жаны пәк жан) атаған Сейітқұл әулиенің үшінші ұрпағы ретінде айтылады.
Әбілқайыр ханға дейін-ақ Кіші жүздің сөзін ұстаған би ретінде танылып, ел ішіндегі даулы мәселелерде әділ төрелігімен ерекшеленген. Есім хан тұсында Самарқанды билеген Жалаңтөс батырмен туыстық байланысы бар деген дерек те кездеседі.
Негізгі тұжырым
Әйтеке би — шешендік пен құқықтық ойды ұштастырып, ел бірлігіне қызмет еткен, Тәуке хан дәуіріндегі мемлекеттік реформаларға тікелей қатысқан тұлға.
Білім жолы және қалыптасуы
Әйтеке бес жасында молдадан оқып, сауатын ашады. Оның шешендік қабілетінің ерте танылуына әкесі мен Қосуақ бидің ықпалы тигені айтылады. Жеті жасынан бастап Жалаңтөс батыр мен атасы Ақша ханның тәрбиесінде болып, ел басқару мен елшілік дәстүрлерін Ақша бабасынан үйренеді. Ал Жалаңтөс батыр әскери қолбасшылық машықтарын бойына сіңірткен.
Ол әуелі Ұлықбек медресесінде, кейін Жалаңтөс батыр салдырған әйгілі Тіллә-кари (алтынмен апталған) және Шердор медреселерінде білім алады. Нәтижесінде дін, құқық, астрономия, тарих, математика пәндерін меңгеріп, араб, парсы, шағатай, өзбек тілдерін игереді.
Медреселік білім
Дін, құқық, тарих, математика, аспан әлемі туралы ілімдер.
Тілдік даярлық
Араб, парсы, шағатай, өзбек тілдерін меңгеруі.
Мемлекеттік тәжірибе
Елшілік, басқару, әскери ұйымдастыру дәстүрін үйренуі.
Медресені тәмамдаған соң Әйтеке туған ауылына оралып, әкесімен бірге ел ісіне араласа бастайды.
Ел басқарудағы орны
21 жасында Бұқара мен Самарқан төңірегіндегі қазақ, өзбек, қарақалпақ жұртына ортақ бас би атанады. 25 жасында Кіші жүз халқы оны бас би етіп сайлайды. 1680 жылы Салқам Жәңгірдің ұлы Тәукені хан сайлауға ерекше ат салысады.
Кейін Тәуке хан құқықтық-кеңестік құрылым ретінде Хан кеңесін құрып, Әйтеке би Кіші жүз атынан осы кеңестің мүшесі болады. Бұл кезеңде елге жаңа заң үлгілерін жасау қажеттілігі күшейді.
«Жеті жарғы» және құқықтық жаңғыру
Тәуке хан, Әнет баба, Соқыр абыз, Төле, Қазбек және өзге билер қатысуымен 1684 жылы «Жеті жарғы» қабылданады. Бұл заңдар жинағы қазақ қоғамындағы құқықтық тәртіпті жүйелеуге және мемлекеттік бірлікті нығайтуға бағытталды.
Әйтеке ұсынған баптардан белгілілері
- Сүйек құны
- Өнер құны
Қызметтік рөлі
Ресми хан кеңесшісі ретінде орталықтандырылған, біртұтас қазақ хандығын құру идеясына белсене үлес қосты.
Әйтеке би Төле және Қазбек билермен бірге Тәуке ханнан Абылай хан дәуіріне дейінгі қазақ мемлекеттігінің сабақтастығын сақтаған тұлғалардың қатарында аталады. Ол үш жүздің тату өмір сүруін көздеп, ішкі және сыртқы күрделі мәселелерде әділ төрелік айтуымен танылды, жоңғар басқыншыларына қарсы ұйымдастыру істеріне де үлес қосты.
Үш жүздің кеңестері және бітім сөзі
25 жасынан бастап Кіші жүздің бас биі ретінде Әйтеке әуелі Ордабасыда, кейін Күлтөбе мен Ұлытауда жыл сайын өтетін үш жүздің басшылары мен беделді адамдары бас қосқан жиындарға тұрақты қатысады. Тәуке хан тұсында дәстүрге айналған бұл басқосуларда ұлт бірлігін нығайту, жүздер мен рулар арасындағы дау-дамайларды шешу мәселелері қаралған.
Ел тоқтар сөз
Қызу айтыс-тартыс ушығып кетер тұста жұрт тоқтасар бәтуаны, «тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін» Әйтеке би айтқан деген дерек жиі кездеседі.
1685 жылғы дау: құн, сүйек құны және өнер құны
1685 жылы Әлі сұлтан мен қарапайым халық арасындағы кикілжің үлкен жанжалға айнала жаздайды. Әлі сұлтанның тентек ұлы бір кедейдің сұлу, ақын, әнші-домбырашы қызына өшігіп, қыз үйден ұзай берген сәтте бүркітін шүйітіп қастандық жасайды. Бүркіт қызды мерт етеді.
Ашынған ағайын төреден құн сұрағанда, Әлі сұлтан оларды маңына жолатпай, барған билердің өзін ит қосып қуып жібереді. Ел ішіндегі алауыздық күшейіп, жұрт екіге жарыла бастайды. Ақыры құн сұраушылар жағы Әйтеке биге жүгінеді.
Әйтекенің шешімі
Әйтеке би қасына Қазбекұлы Жабай мен Шолпан батырды ертіп, Әлі сұлтанға барады. Айбарынан ыққан сұлтан амалсыз құн төлеуге келіседі.
Қосымша талап
Әйтеке қыздың өнерін ескеріп, негізгі құннан бөлек өнер құнын және жоқтаушыларды келеке етіп, сүйек сындырғаны үшін сүйек құнын талап етеді. Екі құнның әрқайсысы негізгі құнның жартысына тең деп көрсетіледі.
Маңызы
Бұл билік — ата дәстүр-ғұрыпты терең білумен қатар, өнер иесіне ерекше құрмет танытқан құқықтық-этикалық ұстанымды айқындайды. Нәтижесінде Әлі сұлтан толық өтеуге мәжбүр болады.
Мұра және бүгінгі ұлықтау
Ел аузында Әйтеке бидің билік сөздері, шешендік толғаулары мен баталары мол сақталған. Халық оны «айыр тілді Әйтеке» деп атаған. Әйтеке қайтыс болғаннан кейін Нұрата тауы маңын мекендеген Төртқара ауылдарының көпшілігі Сыр бойына көшкені айтылады. Оның алтыншы-жетінші ұрпақтары мен аталастары Қызылорда, Ақтөбе облыстарында, сондай-ақ Өзбекстандағы Нұрата өңірінде тұрады.
Жерленген жері
Ташкенттен шамамен 75 шақырым қашықтағы Қауыншы және Шыназ ауылдарының маңы.
Әкімшілік атау
Ақтөбе облысында бұрынғы Қарабұтақ және Комсомол аудандары біріктіріліп, бүгінде Әйтеке ауданы аталады.
Қала кеңістігіндегі есім
Қазақстанның бірқатар ірі қалаларында Әйтеке би есімі көшелерге берілген.
Санат: KZ портал — қазақша рефераттар жинағы.