Дүниетанымның мәні
Ғылыми дүниетанымды қалыптастыруға ықпал ететін факторлар
Ғылыми дүниетанымды қалыптастыруға сан түрлі факторлар ықпал етеді. Олардың қатарында адамның өмір сүруінің материалдық жағдайлары, өзі өмір сүріп отырған микро және макро орта, бұқаралық ақпарат құралдары, сондай-ақ оқыту мен тәрбиелеу бар.
Ғылымда бұл факторлардың әсері әрдайым бірдей күшті әрі бірдей тиімді болмайтыны белгілі. Сондықтан болашақ мұғалімдер дүниетанымды мақсатты түрде қалыптастыратын факторларды басқаруды меңгеруі тиіс.
Дүниетанымның психологиялық құрылымы
Дүниетанымның психологиялық құрылымы танымдық, эмоциялық және еріктік құрамдастарды қамтиды. Білім жеке көзқарас пен сенімге айналуы үшін оны тек ой елегінен өткізу жеткіліксіз: оны терең сезіну, қоғамдық өмір және іс-әрекетпен салыстыра отырып тексеру қажет.
Дүниетанымды қалыптастыру — өткінші құбылыс емес, адамның бүкіл өмірін қамтитын ұзақ процесс. Оқушының жалпы дамуында бұл процесс тұрақты түрде жүріп, үздіксіз өзгерістерге ұшырайды.
Мектеп пәндерінің дүниетаным қалыптастырудағы рөлі
Оқушылардың ғылыми дүниетанымын қалыптастыру — оларды заманауи ғылыми біліммен қаруландыруға сүйенеді. Бұл іске мектепте оқытылатын барлық пәндер қатысады.
Жаратылыстану және математика
Жаратылыстану және математика пәндері табиғаттағы құбылыстар, процестер және заңдылықтар туралы ұғымдардың жүйесін қалыптастырады. Ботаника мен жалпы биологияны оқу, оқу-тәжірибе учаскелерінде және оқушылардың өндірістік бригадаларында жұмыс істеу арқылы шәкірттер өсімдіктердің даму үдерісін адам баласы тәжірибе арқылы танып-біле алатынына көз жеткізеді.
Физика, химия, астрономия
Физика мен химия заңдарын білу және тәжірибе жүргізу оқушылардың дүниенің пайда болуы мен дамуы туралы түсінігін, дүниетанымдық көзқарасын және сенімін нығайтады. Физика мен астрономия сабақтарында адам ойының табиғат сырын біртіндеп ашуы, тануы және заңдарын қолдануы туралы нақты түсінік қалыптасады. Бұл тұрғыда ғарышты зерттеу, ғарышкерлердің ұшуы сияқты деректер мұғалім үшін мазмұнды материал көзі болады.
Гуманитарлық ғылымдар
Оқушылардың дүниетанымын қалыптастыруда гуманитарлық пәндердің орны ерекше. Тарих пен әдебиет сабақтарында қоғам дамуы туралы көзқарастар қалыптасып, оқушылар адам өмірінің мәнін, мұраттарын, мінез-құлық бағыттылығын және іс-әрекет мақсатын түсінуге ұмтылады.
- Тарих қоғам дамуының заңдылықтарын ұғынуға мүмкіндік береді.
- Әдебиет адамдар арасындағы қарым-қатынасқа, жаңа өмірге және еңбекке қатысты дұрыс көзқарасты тәрбиелейді; оқушыларды өмір шындығымен, отандық және әлемдік мәдениеттің прогрессивті дәстүрлерімен, идеялық байлығымен таныстырады.
Демек, мектептегі оқыту — оқушылардың дүниетанымын қалыптастырудың маңызды құралдарының бірі. Сондықтан оқыту процесінде бірқатар психологиялық және педагогикалық шарттар жүйелі түрде жүзеге асырылуы қажет.
Оқыту процесіндегі психологиялық-педагогикалық шарттар
1) Кезең-кезеңімен жоспарлау
Мұғалімнің ғылыми дүниетаным негіздерін қалыптастырудағы іс-әрекеті кезеңдерінің нақты жоспарлануы қажет.
- Бірінші кезең: әр пәннің дүниетаным қалыптастыру жүйесіндегі орнын анықтау, пәндер арасындағы байланысты айқындау, негізгі философиялық, саяси-әлеуметтік және адамгершілік идеяларды бөліп алу.
- Екінші кезең: оқушыларды айқындалған идеяларды мағыналы ойлауға жетелеу; идеяларды оқу барысында логикалық және деректік жағынан күрделене түсетін ретпен орналастырып, бірнеше басқышқа бөлу.
- Үшінші кезең: дүниетанымдық қорытындыларды топтастыру.
- Төртінші кезең: оқытылатын материалдан шығатын дүниетанымдық қорытындыларды тақырыптарға сәйкес бөлу және оларды сабақ жоспарларында, оқушылардың өзіндік жұмысына арналған тапсырмаларда нақтылау.
- Бесінші кезең: оқушылардың оқуын және ғылыми дүниетаным негіздерін қалыптастыруды басқаруға көмектесетін танымдық іс-әрекет тәсілдерін, оқыту әдістері мен формаларын анықтау.
2) Жеке қатынасты қалыптастыру
Табиғат пен қоғамдық өмірдің танылуға тиіс құбылыстарына оқушылардың жеке қатынасын қалыптастыру маңызды. Дүниетаным идеяларын меңгеруге оқушының белсенді әрі орынды қатысуы олардың ақиқаттығына деген сенімді күшейтеді.
3) Білімді меңгеру–қолдану–бекіту бірлігі
Білім дүниетанымдық сипат алуы үшін ол саналы ойлау еңбегі арқылы игеріліп, тәжірибеде тексеріліп, іс-әрекеттің жетекші идеясына айналуы керек. Яғни меңгеру, қолдану және үздіксіз бекіту бірлікте жүзеге асуы тиіс.
4) Адамгершілік тәжірибені жүйелі жинақтау
Адамгершілік көзқарастарды қалыптастыру, тереңдету және бекіту үшін оқушыны қоршаған ортада қоғамға пайдалы іс-әрекетке, әлеуметтік-саяси белсенділікке, өз бетінше әрекет етуге және жауапкершілікке жетелейтін жағдайлар ұйымдастырылуы қажет.
5) Мұғалімнің тұлғалық рөлі
Мұғалім — ғылыми дүниетанымның иесі әрі оны жүзеге асырушы. Оқушының дүниетанудағы негізгі жәрдемшісі де — мұғалім. Ол рухани дүниесі бай, идеялық, психологиялық және әдістемелік тұрғыдан даяр, ой-өрісі кең, берік көзқарасты тұлға болуы керек.
Мектепте, отбасында және өндірісте оқушылардың қоғамдық пайдалы еңбекке қатысуы олардың қоғамдағы рөлін, өмір мәнін және өз орнын түсінуіне ықпал етеді. Еңбек процесінде оқушылар түрлі ұжымдармен және жеке адамдармен қарым-қатынас жасап, білім мен практикалық дағдыларды игереді, қоғамдық қатынастар тәжірибесін жинақтайды. Соның нәтижесінде олардың адамгершілік көзқарасы, сенімі мен сезімі дамиды.
Ғылыми-атеистік тәрбиенің мақсаты және тәрбие процесінің күрделілігі
Негізгі мақсат
Ғылыми-атеистік тәрбиенің негізгі мақсаты — дүниенің материалдық тұрғыдан біртұтас екендігі туралы оқушылар көзқарастарының жүйесін қалыптастыру. Ең маңыздысы — оқушылардың жас ерекшеліктеріне сай, дүниеде мәңгі қозғалыста болатын және диалектикалық тұрғыдан дамитын материядан өзге ештеңе жоқ екенін түсінуі. Міндет — оқушыларды жаратылыстан тыс күшке сенуді жоққа шығаратын ғылыми атеизм ұстанымдарымен қаруландыру.
Тәрбие процесіндегі тәуекелдер
Тәрбие процесін басқару күрделі: ол ешқашан бірқалыпты жүрмейді, кейде белгіленген мақсаттан ауытқулар да болады. Мұның бір себебі — педагогтар мен ата-аналар тарапынан баланың дамуында, адамгершілік қасиеттерінің қалыптасуында жіберілетін ағаттықтар мен педагогикалық қателіктер.
Соның салдарынан тәрбиесі қиын балалар пайда болуы мүмкін: олар оқуға, еңбекке және қоғамдық өмірге ықылассыз, дөрекі, әдепсіз болып, зиянды әдеттерге еліктеуге бейім келеді.
Тәрбиесі қиын балалардың негізгі себептері
- Отбасылық тәрбиедегі кемшіліктер: ата-аналардың оқыту мен тәрбиелеудегі жауапкершілігінің әлсіздігі баланың мінезінде мейірімсіздік, қатыгездік, дөрекілік және өзімшілдік сияқты қасиеттердің қалыптасуына әкелуі мүмкін.
- Отбасындағы қолайсыз әлеуметтік-психологиялық ахуал: маскүнемдік, ұрыс-керіс, төбелес, ұрлық, ата-аналардың немесе отбасы мүшелерінің жеңілтек мінез-құлқы; ең ауыр жағдайлардың бірі — ажырасу және некенің бұзылуы.