Бақтыбай балаларға бұйрық ретінде
Кедей шалдың тілегі
Ертеде өз еңбегімен күн көрген кедей шал өмірінде бір де бір бала сүймепті. Бар тілегі — бір перзент екен. Кәсібі отыншылық болғандықтан, күн сайын сайға барып отын теріп жүретін.
Бір күні отынға бара жатып, жол жиегіндегі бір топ шидің түбінен ораулы жатқан затты көреді. Ашып қараса — жаңа туған нәресте. Шал қолына ала бергенде, сәби шырылдап жылай жөнеледі. «Құдайдың бергені» деп, шал отын алмастан баланы қойнына салып, үйіне асыға қайтады.
Өмірі бала көрмеген кемпірі де қуаныштан жүрегі жарылардай болып, екеуі көрші-қолаңды шақырып, той жасайды. Шал баласының бағы ашылсын деп, атын Бақтыбай қояды.
Бақтыбайдың өсуі және әділдігі
Күндер өтіп, айлар аунап, жылдар жылжып, Бақтыбай ер жетеді. Әкесі оны оқуға береді. Бала аса зерек, алғыр болып өседі; өз қатарластарынан ақылы әлдеқайда озық еді.
Балалар бір-бірімен керісіп, төбелес шығара қалса, Бақтыбай арашашы болып, ақыл айтып, татуластыратын. Сол себепті балалар оны өздеріне би сайлайды.
Балалар арасындағы тәртіп
Бақтыбай би болған күннен бастап балалар арасындағы ұрыс-керіс тыйылып, әр даулы мәселе оның алдына келіп шешілетін болды.
Екі бірдей күйеу және шешілмеген дау
Бір елдің биінің жалғыз ұлы келіншегін төркіндетіп алып қайтып келе жатады. Жолда кенет бір сайтан келіп қосылады. Аз уақыт өткенде келіншек аңғарып қараса — жанында күйеуі екеу болып кеткен: өңі де, сөзі де, жүрісі де — бірінен бірінің айырмасы жоқ.
Келіншек қайсысы өз күйеуі екенін айыра алмай, абдырап қалады. Екі «күйеу» де келіншекті өзіне тартқылап, атының шаужайына жабысып, жол бойы жанжалдасады. Ақыры үшеуі би үйіне жетеді.
Би ұлы әкесіне жүгіріп барып:
— Әке, қайын жұртыма барып қайттым. Бірақ жолда мына бір адам бізге жабысып алып, әйелімді менікі деп таласады. Өзің айырмасаң, менің шамам жетпейді, — дейді.
Іле-шала сайтан да дәл солай сөйлеп:
— Әке, қайын жұртыма барып қайттым. Бірақ мына біреу менің әйеліме жабысып, таласып жүр. Мұны өзің айырмасаң, мен де айыра алмаймын, — дейді.
Келіншек те:
— Ата, мен де айыра алмадым. Екеуі осында жеткенше дауласып, төбелесіп келді, — деп мойындайды.
Би де, бәйбіше де қанша байыптап қараса да, қайсысы өз ұлы екенін таба алмайды. Амалдары таусылған соң, бәрі көрші елдегі бір білгішке барып сынатпақ болып жолға шығады: би, әйелі, «ұлы», келіні және сайтан — бесеуі.
Балалардың биі: Бақтыбайдың айласы
Жолда олар үлкен орманды сайдың ішімен өтеді. Сол жерде ойнап жүрген бір топ балаға кездеседі. Жолаушылардың дауласқанын көрген балалар мән-жайды сұрап, көмектеспек болады. Бірақ үлкендер: «Бұлардың қолынан не келеді?» дегендей менсінбей, жүре береді.
Балалар:
— Біздің ақылды да әділ биіміз бар. Бітпеген дау болса да, соның төрелігіне жүгініңіздер, — дейді.
Бұлар тағы да кекеткен соң, балалар ашуланып, сайдың тасымен атқылап, жолаушыларға ілгері жүруге мұрша бермейді. Лажсыздан әлгі бесеуі балалардың биінің алдына барып жүгінеді. Би — Бақтыбай екен.
Шешім
Бақтыбай істің мәнісін тыңдап алып, екі жігітке:
— Екеуің де қазір шешініңдер. Сосын анау төбеден бері қарай жарысасыңдар. Озып келгенің мына құмыраның ішіне кіреді. Артта қалғаныңды өлтіремін. Келіншек озып келгендікі болады, — дейді.
Сосын балаларға бұйырып:
— Сендер сөреден көмбеге дейін екі жаққа тізіліп тұрыңдар. Артта қалғанды ұстап алыңдар, — дейді.
Бұл билікті естігенде би де, бәйбіше де, келіншек те зәресі ұшып, не боларын күтіп қалады. Жарыс басталады. Аздан соң екі жігіттің біреуі озып келіп, Бақтыбай дайындаған құмыраның ішіне кіріп кетеді. Бақтыбай дереу құмыраның аузын тығындап тастайды.
Ал артта қалған жігітті өлтірмей, балаларға тоқтау салады. Балалар таңырқап:
— Бақтыбай би, сен бұрын екіұшты билік айтпаушы едің. Әлгінде «өлтіремін» дедің, енді «өлтірмеңдер» дейсің. Мұның мәнісі не? — деп сұрайды.
Сонда Бақтыбай байсалды түрде:
— Құмыраға кірген адам емес — сайтан. Ал мына артта қалғаны — нағыз адам, әйелдің шын жұбайы. Мен осы амалмен қайсысы сайтан, қайсысы адам екенін ажыраттым. Адам баласы құмыраға сыймайды, — дейді.
Балалар риза болады. Құмыраны олардың көзінше үлкен отқа жағып, өртеп жібереді. Осылайша жігіт сайтанның пәлесінен құтылып, келіншегімен қайта қауышады.
Түйін және тәмсіл
Мұны көрген би қуаныштан толқып, Бақтыбайға алғыс айтып, елін жинап той жасайды. Сонда би көптің алдында:
— Қашан да елді ақылды адам басқаруы керек. Бүгіннен бастап осы елдің биі — Бақтыбай, — деп жария етеді.
Осы оқиғадан «Қой асығы деме, қолыңа жақса сақа қой» деген мақал қалған деседі.