Аналық жыныс безі (яичник)
Аналық жыныс безі (жұмыртқалық): құрылысы мен қызметі
Аналық жыныс безі (жұмыртқалық; лат. ovarium) — ұрғашы жануарлардың негізгі жыныс безі. Мұнда аналық жыныс жасушасы — овоцит — пісіп-жетіледі және аналық жыныс гормондары түзіледі.
Орналасуы және сыртқы белгілері
Құрсақ қуысындағы орны
Жұмыртқалық құрсақ қуысында орналасады және бел аумағындағы жамбас қуысына кіреберіс тұсында жұмыртқалық шажырқайға ілініп тұрады. Шажырқай арқылы жұмыртқалыққа қоректендіретін қан және лимфа тамырлары, сондай-ақ жүйкелер өтеді.
Пішіні мен беттері
- Пішіні көбіне сопақ немесе дөңгелекше келген паренхималы мүше.
- Түтіктік және жатырлық ұштары болады.
- Шажырқайлық және бос жиектері, сондай-ақ латеральды және медиальды беттері ажыратылады.
- Түтіктік ұшына жатыр түтігінің құйғышы (воронка) жақындайды, ал жатырлық ұшы өзіндік жұмыртқалық байлам арқылы жатырмен байланысады.
Қабықтары және тіндік негізі
Жұмыртқалықтың сыртын сірлі қабықтың жалғасы — бастама эпителий (бір қабатты текше тәрізді эпителий) қаптайды. Оның астында тығыз дәнекер ұлпасынан түзілген ақшыл қабық орналасады.
Жұмыртқалықтың стромасы фибробласттарға бай борпылдақ дәнекер ұлпасынан тұрады.
Ішкі құрылысы: екі негізгі аймақ
Фолликулалы аймақ
Кесіндіде сыртқы қабат ретінде көрінетін фолликулалы аймақтың паренхимасын әртүрлі даму сатысындағы құрылымдар құрайды:
- Алғашқы (примордиальды) фолликулдар
- Өсуші фолликулдар
- Көпіршікті фолликулдар
- Жетілген фолликулдар
- Сары дене
- Ақ дене
- Ыңырама (атреттік) дене
- Интерстициоциттер
Бұл аймақта аналық жыныс жасушаларының дамуы — овогенез — жүреді.
Тамырлы аймақ
Ішкі тамырлы аймақта жұмыртқалықты қоректендіретін ірі қан және лимфа тамырлары, сондай-ақ без қызметін реттейтін жүйкелер орналасады.
Ескерту: бие жұмыртқалығында бұл аймақтардың орналасуы керісінше болуы мүмкін.
Овогенез және овуляция
Фолликулалы аймақтың шеткі бөлігінде бөлініп-көбею сатысындағы жас жыныс жасушалары майда біріншілік (примордиальды) фолликулдар түрінде орналасады. Олардың төменірек бөлігінде мөлшері ірілеу өсуші фолликулдар болады.
Жыныс жасушалары пісіп-жетілуге жақындағанда фолликулдар айқын үлкейіп, көпіршікті фолликулдарға айналады. Олар жарылған кезде жетілген жұмыртқа жасушасы фолликул сұйықтығымен бірге жұмыртқалықтан бөлініп, жатыр түтігінің құйғышына өтеді.
Негізгі ұғым
Фолликулдың жарылу процесі овуляция деп аталады.
Жарылған көпіршікті фолликулдың орнында сары дене түзіледі.
Гормон түзілуі
Эстрогендер
Жетілген фолликул (Грааф көпіршігі) қабырғасындағы фолликул жасушалары мен интерстициоциттер аналық жыныс гормондары — эстрогендерді бөледі.
Прогестерон
Сары дене жасушалары (лютеоциттер) негізінен прогестерон гормонын бөледі.
Қысқаша түйін
- Жұмыртқалық — овоцит пісіп-жетілетін және аналық жыныс гормондары түзілетін негізгі жыныс безі.
- Кесіндіде фолликулалы және тамырлы аймақтар ажыратылады; фолликулалы аймақта овогенез жүреді.
- Овуляциядан кейін жарылған фолликул орнында сары дене түзіліп, прогестерон бөлінеді; фолликул құрылымдары эстрогендер бөледі.
- Тамырлы аймақ арқылы қан, лимфа тамырлары мен жүйкелер өтеді және жұмыртқалықтың қоректенуі қамтамасыз етіледі.