Бір уақытта қатыны өлді
Сүлеймен патша мен патшайымның қалауы
Сүлеймен патшаның сүйікті жары бір күні томсарып отыр екен. Патша мән-жайын сұрағанда, ол: жұрт «патшаның нақсүйерін көреміз» деп келгенімен, өзінің дәрежесі өзгелерден артық болмай тұрғанын айтты.
Патшайымның талабы
Патшайым: түзге отыратын орны алтыннан болса, үйінің іші-сырты аппақ, шаң жұқпайтын болса, сонда ғана мәртебесі асатынын жеткізеді.
Бұған қоса: үйді түрлі құстың сүйегінен жасатса, «қиямет қайымға дейін кір баспас» деп қояды.
Сүлеймен патша бұйрық беріп, құстардың бәрін жинайды. Бірақ бір құс — байғыз — келмей қалады. Ашуланған патша бүркітті жіберіп: «Зорлықпен болса да әкел», — дейді.
Бүркіт пен байғыздың сөз таласы
Бүркіт байғызға жетіп, патшаның әмірін жеткізеді. Сонда байғыз оны сабырға шақырып, өткір тілмен: «Қаһарың көп, ақылың аз» деп, патшаның әйел сөзіне ергенін мысқылдайды.
Байғыздың ғибрат әңгімесі
Байғыз бүркітке бір мысал айтады: Рум патшасы лайық жар таба алмай жүргенде, саудагер Қырым патшасының сұлу қызын мақтап жеткізеді. Рум патшасы көп әскермен барып, қызға сөз салады. Қыз да, патша да бірін-бірі ұнатып, үлкен той жасап, қыз ұзатылады.
Бір күні әйел күйеуіне: «Сен өлсең, қабіріңнің басында өлгенше шырақ жағып отырар едім», — дейді. Патша сенбейді. Ақыры екеуі: «Кім бұрын өлсе, тірі қалғаны шырақшы болсын» деп уәделеседі.
Әйелі қайтыс болған соң, патша расымен қабір басында он екі жыл отырады. Сол жерде Мұса пайғамбар жолығып, «Өміріңді қор қылма» деп тоқтатпақ болады. Патша көнбеген соң, Мұса пайғамбар оның қалған қырық жыл өмірінің жиырма жылын бергізіп, әйелін тірілтеді.
Бірақ тірілген әйел көп өтпей опасыздық танытады: бір жігіт келіп қызыққан кезде, патшаны «залым» деп жамандап, жігітпен қашуға келіседі. Екеуі патшаны байлап кетеді. Жолда Мұса пайғамбар кездесіп, болған жайды ашып айтады. Сонда әлгі жігіт әйелден бас тартады.
Мұса пайғамбар байлаулы патшаға келіп, өкінішін естіген соң қайта дұға жасап, әйелді қайта өлтіреді. Патша кейін басқа әйел алады.
Байғыз осы мысалды келтіріп: «Азар болса, Сүлеймен патшаның әйелі де сондай шығар» деп, бүркітке ескерту жасайды да: «Патшаға қайт» дейді.
Қаршығаның қаталдығы, байғыздың амалсыз келуі
Бүркіт естігенін Сүлейменге жеткізеді. Патша одан сайын ашуланып, бұл жолы қаршығаны жібереді: «Қасынан кетпе, жүнін жұлып, мұрнын тесіп, жіп өткізіп әкел», — деп қатал әмір етеді.
Қаршыға келгенде байғыз амалсыз көнеді: қор болып өліп қалғанша, топқа баруға тура келетінін түсінеді. Сөйтіп, байғыз Сүлейменге өзі келіп, тілдеседі.
Сүлейменнің сауалы және байғыздың төрт өлшемі
Сүлеймен байғыздың келмей қалғанын бетіне басып, қаршығаның да арықтап келгенін айтады. Байғыз болса: «Кішкентай болсам да батыр едім, төрт нәрсені таразылап отыр едім», — дейді.
1-өлшем
Таулы-төбелі жер көп пе, жадағай жер көп пе? Байғыздың жауабы: жадағай жер көп. Себебі: «Басына шығып, күндік жерді көрмеген төбені жадағайға қостым», — дейді.
2-өлшем
Сулы жер көп пе, сусыз жер көп пе? Жауабы: сусыз жер көп. Себебі: «Мал шөлдеп келіп, еркімен су ішпеген жерді шөлге қостым», — дейді.
3-өлшем
Өлі көп пе, тірі көп пе? Жауабы: өлі көп. Себебі: «Күн шыққанша ұйықтаған кісіні өлі кісіге қостым», — дейді.
4-өлшем
Еркек көп пе, ұрғашы көп пе? Жауабы: ұрғашы көп. Себебі: «Қатын тілін алған жігітті ұрғашыға қостым», — дейді.
Түйін
Байғыздың сөзінен кейін Сүлеймен өз қателігін мойындап, санын бір соғады. Құстардың бәрін босатып жібереді. Осы оқиғадан соң халық байғызды киелі құс деп біліп, өлтіруді обал санайды. Сондай-ақ басқа құстардай мұрны тесілмей қалғаны да осыдан делінеді.