Күйеуі өлгенде Айғаным жас келіншек

Қазіргі қоғамда әйелдің орны мен ой-таным кеңістігі ұлғайған сайын, әйел тақырыбы да әдебиет пен мәдениетте қуатты арна ретінде жан-жақты танылып келеді. Қазақ әдебиеті тарихында әйелдер бейнесінің эволюциясы айқын байқалады.

Қазақ әдебиетінің қайнар көзі ауыз әдебиеті екенін ескерсек, мінсіз ару, ғажайып әйел, адал жар үлгісін жасау дәстүрі әсіресе ғашықтық қиссаларда, эпостық жырларда, аңыз-ертегілерде кең көрініс тапқан. Әлем халықтарының барлығында әйел сұлулығын жырлау бар: сөз өнері мен әуен көбіне осы бір ерекше жаратылысты арқау етеді.

Бұл тұста Шоқан Уәлиханов та табиғат сұлулығы мен адам көркемдігі алдында ілтипат танытып, әйел бейнесін суреттеуде терең ой мен әсерлі тіркестерге барғаны айтылады.

Әже тұлғасын өлеңге, прозаға арқау ету XX ғасырда ғана кеңірек қолға алынды. Бұған дейін әженің қоғамдағы орны ерекше болғанымен, оған арнайы назар аудару сирек еді. Тарихи өзгерістер, отарлау үдерісі, жер мәселесі, әйел теңсіздігі, жаңа заман қайшылықтары секілді өзекті тақырыптар әдебиеттің негізгі арнасына айналып, өзге құндылықтарды кейін ысырып отырды.

Қазақ руханиятында өзіндік орны бар тұлғалардың бірі — Шоқан Уәлиханов. Оның рухани дүниесінің қалыптасуына әжесі Айғанымның әсері зор болғаны туралы деректер көп. Зерттеушілер Айғанымды көркі мен ақылы тең, білімді, парасатты әйел ретінде сипаттайды.

Айғаным жас Шоқанның өз құрдастарына қарағанда сана-сезімінің ертерек оянып, рухани әлемінің биіктей түсуіне ықпал еткен тұлғалардың бірі саналады. Ә. Марғұланның пайымдауынша, Айғаным Шоқан үшін халық даналығының сарқылмас бұлағы болған; болашақ ғалымның жан-жақты қалыптасуына бала күнінен алған тәлім-тәрбие мен өскен ортасының игі ықпалы ерекше әсер еткен.

Айғанымның өмірі мен саяси қызметі өткен дәуір тарихында ерекше аталады. Ол Орта жүз жерінде қазақ-орыс қарым-қатынасының, соның ішінде алдыңғы қатарлы орыс интеллигенциясымен байланыстардың алғашқы негізін нығайтуға үлес қосқан тарихи тұлға ретінде бағаланады. Бұл игілікті бағытты кейін оның балалары да жалғастырғаны айтылады.

Деректерде Айғанымның Ресеймен байланысқа қатысты ұстанымы да айтылады. Н. П. Семенов-Тяньшанскийдің жазбаларында Уәлихан әулетінің бір бөлігі мойындағысы келмеген кезеңде, Уәлиханның жесірі Айғанымның балаларымен бірге Ресейге адал дос болып қалғаны көрсетіледі.

Сонымен қатар, Александр I-дің Уәлиханға қырғыз сахарасында үй салдыруға әмір еткені, Шоқанның сол үйде туғаны туралы мәлімет келтіріледі. Айғаным Сырымбеттегі ата мекенінде дүние салған.

Кейбір деректерде Айғанымның Уәлиханның төртінші жары болғаны, оның жас кезінен шешендігімен, бірнеше тіл білуімен танылғаны айтылады. Айғанымның Сырымбетте тұру шартына байланысты Уәлиханның да бұл өңірге жиі келіп тұрғаны жөнінде мәліметтер кездеседі.

Көнеден жаңаруға бет алған әже образы қазақ халқының салт-дәстүрі мен тәлім-тәрбиесімен тығыз байланысты. Болашақ ұрпақты тәрбиелеуде әженің орны бөлек. Бесікке салу, бесік жыры, шілдехана секілді ғұрыптардың өзегінде де әженің тікелей қатысуы бар.

XVI–XVIII ғасырлар туралы пайымдарда батыр бабалармен қатар ел қорғаған батыр әжелердің де болғаны, сол кезеңнің өзінде әжелердің қоғамдағы орны айқындала түскені айтылады.

Дегенмен тәуелсіздік дәуірінде де «бір бесікпен елдің ертеңін тербеткен» әжелер институтының қоғамдық салмағы бәсеңдеп қалғаны жөнінде алаң көңіл пікірлер білдіріледі. Айғанымдай ел қамын ойлаған әже тұлғалары бүгін көбіне отбасы шеңберімен шектеліп қалып отырғаны қынжылыспен аталады.