Сартай батыр, Сартай Байжанұлы (шамамен 1711 - 1785) - батыр
Сартай батыр туралы
Сартай батыр, Сартай Байжанұлы (шамамен 1711 — 1785) — Кіші жүздің белгілі батыры. Ол Кіші жүздегі Әлім ұлысының Шекті руы, оның ішінде Жақайым атасынан шыққан.
Негізгі дерек: Сартайдың есімі тарихи жазбаларда да, ауыз әдебиеті мен көркем мұраларда да жиі кездеседі.
Тарихи деректер мен жазба куәліктер
А. И. Левшин
«Описание киргиз-кайсацких орд и степей» еңбегінде Сартай батыр туралы мәліметтер ұшырасады.
А. И. Тевкелев
«Күнделіктерінде» 1732 жылғы 6 наурыз күні Сартай батырмен тілдескенін жазады.
М. П. Вяткин
«Сырым батыр» еңбегінде Сартай есімі аталады.
1785 жылғы басқару реформасы
Генерал-губернатор О. А. Игельстромның 1785 жылы Кіші жүзді басқару жөніндегі реформасына сәйкес, Әлімұлын басқару ісі Сартай батырға, Қара Көбек биге және Мұратбек биге жүктелгені айтылады.
Ерлік, елшілік қызмет және әдеби мұра
«Мың бала» дастаны
Сартай батырдың ерлігі мен елшілік қызметі Нұрмағамбет Қосжанұлының «Мың бала» (кей деректерде «Сартай батыр») атты дастанында кеңінен жырланады. Дастанда 15 жасар Сартайдың мың баладан құралған жасақты бастап, Әбілхайыр хан басқарған сарбаздар құрамында болғаны айтылады.
Қайғылы дерек: Осы дастан үшін Нұрмағамбет Қосжанұлы 1937 жылы саяси қуғын-сүргін құрбаны болып, шығармаға тыйым салынған.
Шұбартеңіз
Сартайдың бұл шайқасқа қатысқаны туралы тарихи деректер бар.
Қалмаққырылған
Деректерде батырдың осы ұрыста да болғаны айтылады.
Аңырақай
Аңырақай шайқасына қатысқаны жөнінде мәліметтер кездеседі.
Би ретіндегі беделі және саяси ұстанымы
Ел ішіндегі аңыз-әңгімелерге қарағанда, Сартай тек батыр ғана емес, би ретінде де танылған. Тевкелев пен Мейер жазбаларына сүйенсек, Әбілхайыр ханның Кіші жүзді Ресейге қосу кезеңіндегі талас-тартыста Сартай хан саясатын қолдаған.
Жерленген жері
Батырдың өз өсиеті бойынша, оның денесі Қазалы қаласының оңтүстігіндегі Қызылдың құмында орналасқан Қосым қожа қорымына жерленген.
Кино және қазіргі мәдениеттегі бейнесі
2011 жылы Қазақстанда Сартай батыр туралы тарихи деректер негізінде «Жаужүрек мың бала» көркем фильмі түсірілді. Бұл туынды Сартай есімін жаңа буынға кеңінен танытып, халық жадындағы тұлғаның мәдени кеңістіктегі орнын бекіте түсті.