Мәдениеттің технологиялық жіктемесі мәселелерінің бастаулары

Тақырыптық конспект және талдамалық шолу

«Бұқара» ұғымы: мағыналық қырлары

«Бұқара» ұғымы әр дәуірде әрқалай түсіндірілді. Әдебиетте ол көбіне әлеуметтік-психологиялық құбылыс ретінде сипатталады және тұлға мен қоғам қатынасының түйінді мәселелерін ашады.

Негізгі сипаттамалар

Ажыратылмаған көпшілік — даралық айқын көрінбейтін орта.
Надандықтың синонимі (Ортега-и-Гассеттегі түсіндіру дәстүрі).
Механикалық қоғам — адам өзін техниканың тетігіндей сезінетін орта.
Бюрократтандырылған қоғам — тұлға даралығын жоғалту қаупі жоғары.
Тобырлық мінез — ойланудан гөрі құштарлықтарға бағыну үрдісі.

Д. Белл бойынша екпін

Д. Белл түсіндіруінде бұқара — табандылықтың, унификацияның және соқыр еліктеудің айқын үлгісі.

Бұқаралық мәдениетке қатынас, әдетте, бірмәнді емес: бір жағынан оны менсінбеу және ықпалынан қауіптену байқалса, екінші жағынан оны күнделікті өмірде бәрібір тұтыну кең таралған.

Бұқаралық мәдениет туралы көзқарастар: үрей мен асыра сілтеу

Бұқаралық мәдениеттің таралуы элитарлық мәдениеттің толық жоғалуын білдірмейді. Қақтығыстар болғанымен, бұл қатынас әрдайым «нөлдік қосынды» қағидасымен жүрмейді.

Сынның шегі

Бұқаралық мәдениетті тек теріс, адамдықты «жұтып қоятын» құбылыс ретінде ғана бейнелеу (антиутопиялардағы үрейлі суреттеулерге сүйене отырып) әрдайым дәл бола бермейді. Сондай-ақ оны тек идеологиялық тұрғыдан ғана талдау да сыңаржақтыққа әкеледі.

Талдауда назар аударатын негізгі бағыттар

Мәселені біржақты түсіндірмеу үшін төмендегі қырларды қатар қарастыру маңызды:

Әлеуметтік алғышарттар

Пайда болу мен дамуға әсер еткен әлеуметтік процестер.

Халықтық мәдениеттен айырмашылығы

Таратылу логикасы мен мазмұндық құрылым айырмасы.

Технологиялық революциялар

Коммуникация мен өндіріс тәсілдерінің өзгерісі.

Сән (мода) факторы

Өнімдердің таралуында тренд пен беделдің рөлі.

Әлеуметтік-психологиялық тетіктер

Жаппай қабылдау мен еліктеудің механизмдері.

Мифологияның рөлі

Қазіргі мифтердің қалыптасуы және ықпалы.

Тарихи алғышарттар: урбандану және жаппай білім беру

Қазіргі зерттеулерде бұқаралық мәдениеттің пайда болу уақыты әртүрлі көрсетіледі: кейбір пікірлер оны көне өркениеттерден-ақ табуға болатынын айтады. Дегенмен, бұқаралық мәдениет өзінің классикалық қалпында урбандану және жалпыға бірдей білім беру үдерістерімен тығыз байланысты қазіргі өркениеттің жемісі ретінде орнықты деген тұжырымға қосылуға болады.

ХХ ғасырдың басына дейінгі мәдени жіктеліс

Элитарлық мәдениет

Арнайы білім мен тәрбиені меңгеруге мүмкіндігі бар, көбіне қалалық ортада таралған мәдени үлгі.

Халықтық мәдениет

Көбіне сауаттылығы төмен болса да, дәстүрді сақтаған қауымдар арасында қалыптасқан мәдениет.

Урбандану барысында шаруалар мен ұсақ буржуазияның ірі топтары қалаға қоныс аударды. Табиғи ортадан ажыраған бұл жаңа қалалық бұқара күрделі қалалық мәдениетке тез бейімделе бермеді: ол тек оқу-жазудың бастапқы дағдыларын ғана емес, едәуір білімділік, уақыт және материалдық мүмкіндік талап ететін еді. Нәтижесінде «қолжетімді» мәдени формаларға сұраныс күшейді.

Институционалданған трансляция және унификация

Ұстаздан шәкіртке берілетін тікелей тәжірибенің орнын институционалданған мәдени трансляция алмастырған сайын, мазмұн бірізденуге (унификацияға) бейім болды. Арнаулы тілде берілген күрделі білім күнделікті түсіну тіліне «аударылғанда», ақпарат көбіне ықшамдалып, қарапайымданады.

Осы үрдістермен қатар бұқаралық коммуникация құралдары жедел дамып, нәтижесінде бұқаралық мәдениет индустриясы қалыптасты.

Бұқаралық мәдениеттің негізгі көрініс салалары

Бұқаралық мәдениет қоғамның әртүрлі институттары мен индустрияларында көрінеді. Төмендегі тізім оның мәдени кеңістіктің құрылымдық бөлігі екенін айқындайды.

Балалық субмәдениет индустриясы

Қоғамда мойындалған құндылық бағдарларын «іргелендіретін», стандартталған нормалар мен тұлғалық үлгілерді қалыптастыруға бағытталған өнімдер мен практикалар.

Жаппай жалпы білім беретін мектеп

Әлеуметтендіру үшін қажет стандартты мінез-құлық дағдыларын тәрбиелейтін, типтік бағдарламалар арқылы білімді кең ауқымда тарататын институт.

Бұқаралық ақпарат құралдары (БАҚ)

Күнделікті оқиғаларға «қоғам сұранысына сай» түсіндіру беріп, қоғамдық пікір қалыптастыруда ерекше ықпал ететін жүйе.

Идеология және насихат жүйесі

Азаматтардың санасында билеуші элита мүдделеріне сай ықпал ету (манипуляция) жасап, бұқаралық саяси қозғалыстарды ұйымдастыратын механизмдер.

Әлеуметтік мифология

«Бұқара адамына» ғылым, саясат және мемлекеттік өмірге қатыстылық сезімін беретін; күрделі құбылыстарды «халықтық» тілге аударып, күнделікті санаға енгізетін түсіндіру үлгілері.

Жарнама және сән индустриясы

Тұтынуды өмір мәні мен мақсатына айналдыруға бейім қоғамдық ортада сұранысты «басқарып», беделді мұқтаждықтар мен өмір салтының стандарттарын орнықтыратын ықпал алаңы.

Тәндік имидж индустриясы

Бұқаралық спорт және дене шынықтыру қозғалыстары (аэробика, мәдениеттануда жиі аталатын бодибилдинг, косметология және т.б.) арқылы «дене стандарты» мен өзін-өзі таныту формаларын тарату.

Демалыс индустриясы

Бұқаралық көркем мәдениет (детектив, бульвар әдебиеті, триллер, кич, оперетта, поп-музыка, шоу-индустрия, туризм және т.б.) адамның психологиялық релаксациясына бағытталған әсер береді.

Жаһандану және электрондық коммуникациялар

Қазіргі уақытта бұқаралық мәдениет өнімдерін таратуда коммуникацияның жаңа формалары күшейіп келеді. Әлем «жаһандық ауылға» айналып барады (М. Маклюэн). Электрондық құралдардың пайда болуы әлеуметтік-мәдени тәжірибені, адамаралық қарым-қатынас формаларын тарату туралы көптеген дәстүрлі түсініктерді өзгертті.

Ашық сұрақ

Бұл құбылыс пен оның әлеуметтік-мәдени салдары арнайы зерттеуді қажет етеді: өзгерістердің тереңдігі де, ықпал ететін деңгейлері де әлі толық жүйеленген жоқ.

Бұқаралық мәдениеттің орны: толықтырмалық және қазіргі мифология

Бұқаралық мәдениет аясында қалыптасқан бағыттардың кең ауқымы оның бүкіл мәдени кеңістіктің органикалық бөлігі екенін көрсетеді. Бұл жағдай әмбебап толықтырмалық принципі туралы ойға жетелейді: қоғам әртекті болғандықтан, тек элитарлық мәдениетпен шектеле алмайды.

Адамдар өмірі динамикалық әрі көп рөлді болғандықтан, бұқаралық мәдениет ұжымдық бейсаналық архетиптермен байланысып, сананың мифогендік құрылымында орнығады және сонымен қатар қазіргі мифологияны да өндіреді.

Қорытынды тезис

Бұқаралық мәдениет — қазіргі мәдени кезеңдегі көпфункционалды, объективті құбылыс. Ол тұрғындардың барлық қабаттарын қамтиды. Негізгі мәселе — оның динамикасын басқару: қажет және ұтымды бағыттарды таңдауға мүмкіндік беретін тиімді тетіктерді қалыптастыру, әрі мәдени құндылықтар мен үлгілерді құлдырауға бастайтын түрлеріне шектеу қою.

Мәдениет функциялары: құрылымдық-функционалдық көзқарас

Мәдениет функциялары мәселесі мәдениеттің қоғамға қатысты атқаратын рөлдерін талдауды көздейді. Функционалдық тұрғыдан мәдениет — бір элементтің өзгеруі басқа элементтердің өзгеруіне ықпал ететін, өзара байланысқан динамикалық жүйе.

Төрт негізгі функционалдық топ (Т. Парсонс дәстүрі)

Адаптивтік (ортаға бейімделу).
Мақсатқа жету (мақсат қою мен жүзеге асыруды қамтамасыз ету).
Интегративтік (тұтастықты сақтау).
Қайта өндіру және латентті шиеленістерді азайту (мәдени үлгілердің жаңғыруы және реттеу).

Мәдениеттің әмбебап функциялары

Бұл функциялар кез келген мәдениетке тән, бірақ олардың иерархиясы нақты мәдениеттің ерекшеліктеріне қарай әртүрлі құралады.

Әлеуметтендіру және инкультурация

Қоғам нормаларын меңгерту және мәдени ортаға енгізу.

Құндылықтық

Маңыздыны таңдау және бағалау өлшемдерін орнықтыру.

Коммуникативтік

Мағына алмасу мен әлеуметтік байланысты қамтамасыз ету.

Танымдық

Әлемді түсіндіру, білімді жинақтау және жеткізу.

Ақпараттық

Тәжірибені сақтау, кодтау және тарату.

Әрекеттік

Іс-әрекет үлгілерін қалыптастыру және реттеу.

Нормативтік

Ережелер мен тыйымдар жүйесін орнықтыру.

Рәміздік

Рәміздер арқылы мағына жасау және сақтау.

Рефераттар мен шығармашылық тапсырмаларға ұсынылатын тақырыптар

Мәдениет формалары мен әлеуметтік-мәдени жүйелердің пайда болуы.
Мәдениет анықтамаларындағы ұстанымдарды компаративтік (салыстырмалы) талдау.
Социологиялық дәстүрдегі мәдениет.
Мәдениет және әлеуметтік құрылым.
Құрылымдық-функционалдық талдаудағы мәдениет.
Мәдениет туралы психологиялық ұстанымдар.
Мәдениеттің постмодерндік түсінігі.
Ресейлік ғылыми дәстүрдегі мәдениет туралы түсініктердің эволюциясы.
Субмәдениет ұғымы және оның түрлері.
Бұқаралық және элитарлық мәдениет: қатынасы мен өзара байланысын талдау.
Қазіргі бұқаралық мәдениеттегі интернеттің алатын орны.
Мәдениеттің күнделікті және арнаулы салаларындағы жалпылық пен ерекшелік.
Динамика тұрғысынан мәдениет туралы Мэтью Арнольдтың (1822–1888) пікірін талдаңыз:

«Мәдениет — бізді бәрінен көп қамдандыратын, көбірек ойлайтын және айтатын нәрсені тану арқылы жетілгендікке ұмтылу... Мәдениет — жағымдылық пен жарыққа, ең бастысы — сол жағымдылық пен жарықтың “үстемдік ете беруіне ұмтылыс”.»
Г. Риккерттің (1863–1936) айтылымы мәдениет анықтамаларының қай категориясына жатады?

«Сонымен, жалпы қабылданған тілмен әбден сәйкес келетін мәдениет ұғымын қабылдаймыз, яғни мәдениет деп жалпымаңызды құндылықтармен байланысты және бұл құндылықтар үшін аялауға тұратын объектілердің жиынтығын түсінеміз...»
Мектептердегі мәдениеттанудың белгілі ерекшеліктеріне сүйене отырып, Ф. Боас тұжырымдаған анықтамаға жіктеме беріңіз және оны Л. Уайт берген анықтамамен салыстырыңыз:

Ф. Боас

«Мәдениетті әлеуметтік топты құрайтын индивидтердің қылықтарын сипаттайтын ментальдық және тәндік қайтарымдар мен әрекеттердің жиынтығы деп анықтауға болады».

Л. Уайт

«Мәдениет — рәміздену қабілеттілігіне тәуелді және экстрасоматикалық контексте қарастырылатын, әрбір халықтың өмір салтының барлық белгілері».

Мәдениет типологиясы: мәселенің көкжиегі

Дәйексөздер мен ой қозғау

М. И. Глинка: «Форма — әсемдік, яғни тұтастық құрастыру үшін бөліктердің үйлесімділігі».
Н. К. Рерих: «Бүкіл дүние тек біздің санамызда ажыратылған».
Д. Герберт: «Кез келген елде күн тек таңертең шығады».

Мәдениеттің технологиялық жіктемесі: бастапқы сұрақтар

Бұл бағытты зерделеу «мәдениет технологиясы» деген не, ол қалай қалыптасады және мәдениеттанулық мәселелер өрісінде қандай орын алады деген сауалдарды қояды. Мәдениеттанудың пәндік шеңберінде белгілі бір мәдени технологияны құрастыру қажеттілігі неден туындайды?

Жер бетінде мәдениет қалай нақты өмір сүреді және «жерлік әлеуметтік-мәдени әлем» дегеніміз не? Бұл сұрақтарға тым тереңдемей-ақ ой жүгірту бізді мына тұжырымға әкеледі: әлеуметтік-мәдени әлем біртекті емес, ол көптүрлі, санқырлы, қайталанбайтын мәдени жалқылықтардың төлтума баламалары ретінде көрінеді. Олар өз кеңістігі мен өз уақытына ие.

Бірлік бар ма, әлде оқшау мәдениеттер ғана ма?

Мәдениеттер арасындағы ұқсастық пен ортақтық мәселесі — мәдениеттанудағы өзекті сұрақ. Планеталық тарихи-мәдени процесте бірлік бар ма? Біртұтас әлемдік мәдениет туралы айтуға бола ма?

1) Оқшаулану тұжырымы

Адамзаттың бірегей мәдени тарихы жоқ; тарих — бір-бірінен оқшау өмір сүретін, өзіне жеткілікті мәдениеттердің ауысуы. Бірбағытты даму жоқ, мәдениеттер траекториясы алшақтайды (Н. Данилевский, О. Шпенглер, Э. Трёльч және т.б.).

2) Әмбебаптылық тұжырымы

Әлемдік тарихта әмбебап бағыттылық бар; әлеуметтік-мәдени көптүрліліктің өзегінде жалпыадамзаттық мәдениетке әкелетін ортақ арна байқалады (Вольтер, Монтескье, Лессинг, Кант, Гердер, Соловьёв, Ясперс және т.б.).

Бұл ұстанымдардың дәлелдеуі ретінде жиі мына жайт айтылады: мәдениет қай жерде болмасын — Еуропада, Қытайда, Америкада немесе Африкада; қай кезеңде болмасын — антик дәуірде де, бүгін де — адамзатқа ортақ мәнді тақырыптар мен тәжірибелерді қайта-қайта өндіреді.

Ескертпе: Мәтіндегі библиографиялық сілтемелер бастапқы нұсқада фрагменттік берілгендіктен, бұл нұсқада олар толық рәсімделмеді.