Шығармада бастан - аяқ лексикалық қүрамдағы байыргы сөздердің мол қолданылатындығы көркем әдебиет стилінің негізгі белгісі
Кітаби лексика және оның стильдік сипаты
Кітаби лексикаға саяси-әлеуметтік терминдер, әр алуан техникалық атаулар және басқа да арнаулы сөздер жатады. Бұл сөздер өздерінің стиль түрлеріндегі қолданылу аясына қарай бір-бірінен ерекшеленеді. Мысалы, ғылыми стильде және түрлі оқулықтар тілінде терминдер мен техникаға байланысты атаулар әлдеқайда жиі ұшырасады.
Ғылыми стильдегі терминдердің басымдығы
Ғылыми пәндер бойынша мәтіндерде (химия, геометрия, физика, биология) арнайы ұғым атаулары жүйелі түрде қайталанып, дәлдік пен бірізділікті қамтамасыз етеді. Оқулық мәтіндеріндегі терминдер — ғылыми стильдің негізгі белгілерінің бірі.
Оқулық тіліндегі мысалдық фрагменттер
Химиялық элементтердің барлығы дерлік тотықтар түзе алады. Көпшілік қышқылдар суда жақсы ериді. Негізгі және қосымша топша дегеніміз — оттек бойынша валенттілігі бірдей топтар…
Өзара перпендикуляр екі жасаушы арқылы жүргізілген қиманың ауданын табыңдар. Берілген түзуден берілген жазықтыққа перпендикуляр етіп…
XIX ғасырдың аяғында белгілі болған оптикалық құбылыстар жарықтың толқын түрінде таралатынын көрсетті. Сол толқындар таралатын орта шартты түрде эфир деп аталады.
Үлгі баулар бойынша өнімді есепке алу дәнді, талшықты және жемшөптік дақылдарға қолданылады. Мөлдектен түскен дән өнімін мына теңдеу бойынша есептеп шығарады.
Функционалдық стильдер және лексикалық жіктелу
Лексикалық топтардың бір-бірінен ажырап, өз алдына даралануы — әдеби тілдегі функционалдық стильдердің табиғатына, мазмұны мен мақсатына байланысты. Әрбір стильдің негізгі және қосалқы белгілері бар. Мәселен, көркем әдебиет стилінің негізгі белгісі ретінде шығарма бойында байырғы сөздердің мол қолданылуын атауға болады.
Ғылыми стильдің негізгі белгісі
И. Р. Гальпериннің көрсетуінше, ғылыми стильдің басты белгісі — термин сөздердің жиілігі. Ғылыми стильдің ауызша формасында сөйлеу тілі элементтері орын алуы мүмкін, бірақ терминдер мен әр түрлі атаулардың жиілігі бәрібір негізгі айырым белгі ретінде сақталады.
Дереккөз: И. Р. Гальперин. «К проблеме дифференциации стилей речи». Жинақ: «Проблемы современной филологии». Мәскеу, 1965, 69–71-беттер.
Қоғамдық ғылымдар терминдерінің қолданылу өрісі
Қазақ тілі лексикасының стильдік сипаттамасын сөз еткенде, қоғамдық ғылымдармен байланысты қалыптасқан терминдерге де ерекше назар аударылады. Дәл ғылымдарға тән терминдермен салыстырғанда, қоғамдық ғылымдар саласындағы терминдер әртүрлі стильде жиірек кездесіп отырады, яғни қолданылу аясы кеңірек.
Мәтіндерден үзінділер
Танымның сезімдік және рационалдық сатыларын қарастыра келіп, олардың бір-бірімен тығыз байланысты екенін тағы да атап өткен жөн. (Философияның бастауыш курсы)
Алғашқы қауымдық құрылыстағы ең көне семья формасы топты некеге негізделген. Жұп семья тағылық дәуірдің соңында қалыптаса келе, варварлық дәуірде әбден кемеліне келіп, қоғамдағы басты семья формасына айналды. (Х. А. Арғынбаев)
Қоғамдық қордан әрбір семьяның алар үлесінің артуы, жұмыс пен өзгеру үдерістері — бәрі де ғылым мен техниканың еркін уақыт арақатынасының соңғы жетістіктерін толық пайдаланумен сабақтас. (ғылыми мақаладан)
Бұл үзінділердегі таным, сезімдік саты, рационалдық саты, топты неке, жұп семья, варварлық, қоғамдық қор, еркін уақыт сияқты терминдер көбіне ғылыми стильде және саяси әдебиеттер тілінде қолданылады. Сонымен бірге олар ресми-кеңсе және сөйлеу стильдерінде де ұшырасады.
Сөздің стильге «үйлесуі» және контекст
Кейбір сөздерді ғылыми, ресми-кеңсе немесе іс қағаздары стилінде қолдану орынсыз көрінуі мүмкін, ал көркем әдебиетте дәл сол сөздер әсерлі құралға айналады. Бұл — сөз таңдаудың стильдік уәжділігі мен контекстке тәуелділігін көрсететін жайт.
«Паш» сөзінің қолданысы
Сылдырлаған шолпысы әлдеқандай былдырлаған тілмен Тоғжанның келері мен кетерін паш етеді. (М. Әуезов)
Қарагөздің Сыбанбай ауылына барғысы келмей жүретіні паш болып қалған. (сонда)
Ал 28 қазанда Қазақстанның биыл да мемлекетке миллиард пұт астық бергені дүние жүзіне паш етілді. (газеттен)
Паш сөзі көбінесе көтеріңкі реңк береді; сондықтан ол көркем әдебиетте және публицистикалық стильде жиірек көрінеді.
Көркем стильге тән сөздер
Бұлар ұзын бойлы, сіңірлі, өңшең атан жілік, атпал азаматтар көрінеді. (М. Әуезов)
Құнанбай жүз елудей атпал азаматқа ең жүйрік аттарды мінгізіп, қолдарына тегіс сойылдарын тастатып, айбалта, найза бергізді. (сонда)
Қарындас қара жерге тыға алмай жүр, бірінің бірі сөзін құп алмай жүр. (Абай)
Сәбидің көп жуылған жөргегіндей, сайын қыр қалған екен сары ала боп. (Қ. Мырзалиев)
Мұндағы атпал, қарындас, сайын сияқты сөздер көркем әдебиетте жиірек қолданылады; ғылыми және ресми іс қағаздары стилінде олар әдетте ұшыраспайды.
Калька арқылы орныққан кітаби қолданыстар
Кітаби лексика құрамында кеңестік кезеңде аударма әдебиет арқылы, калька жолымен қалыптасқан баламалар мен тіркестер де аз емес. Олардың стильдік сипаты мен қолданылу жиілігі бірдей емес; әсіресе ресми-кеңсе стилінде бұл қабат айқын көрінеді.
Жиі ұшырасатын кітаби атаулар мен терминдер
- тіркеме
- айналым
- сілтеме
- біріншілік
- кіріс
- шығыс
- жүлдегер
- сүрлем
- пішендеме
- шамшырақ
- аманат
- бесжылдық
- озаттар тұғыры
- қолхат
- шешім
- қарар
- қаулы
- сенім қағаз
Ресми-кеңсе стиліндегі тілдік үлгі
Ресми-кеңсе стилінде стандартталған тіркестер мен қалыпты құрылымдар басым болады. Заң, ереже, нұсқаулық мәтіндерінде терминдер мен атаулардың қолданылуы дәл әрі бірізді беріледі.
Норматив мәтіндерге тән сөйлем үлгілері
Семьяға көмек көрсету мақсатымен, оқу-материалдық база болған жағдайда, күнұзақ болатын жалпы білім беретін мектептер немесе күнұзақ топтар құрылады. (КСРО және одақтас республикалардың халыққа білім беру туралы заң негіздерінен)
Квалификациясын арттырған және емтиханды ойдағыдай тапсырған адамдарға алған мамандығы және берілген разряд, класс, категория туралы бірыңғай формадағы куәлік беріледі. (сонда)
Қорытынды байлам
Кітаби лексикаға тән сөздер мен терминдер жалпы жазу тәжірибесінде әр стильде әрқалай жұмсалады: бір бөлігі ғылыми және ресми мәтіндерде тұрақты қолданыс тапса, бір бөлігі публицистика мен көркем әдебиетте әсерлі реңк береді. Кітаби лексика құрамындағы неологизмдер әдетте жиірек қолданылса, архаизмдердің қолданылуы салыстырмалы түрде сирек болады.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы