Ақтай ағай
Күннің ыстығынан көгілдір аспанның түсі оңып, шағылысып тұр. Жасыл жотаның үстіндегі сұрғылт ауыл таңертең етек-жеңін жимай көсіліп жатқандай еді, қазір ол да жинақтала қалыпты.
Өзен жақтағы ойпат қана өңін бермейді: анау ақ жібек белбеудей соқпақ болмаса, төңірек — қалың мия, қоянқарта, ажырық өскен жап-жасыл теңіз. Көлеңке бетімен жүгіріп, толқындайды. Көктемде өзен арнасынан асып, осы өңірді ен жайлайды да, шілдеде дегдіп, жайқалған қауғаға айналады. Содан қара күзге дейін бұл жерге орақ та түспейді. Шідерті колхозы шөпті алыстан шабады; бұл алқапқа тимейді — ауылдың ұсақ малына арналған несібе.
КӨРІНІС
Ауылдан шыққан жалғыз аяқ «ешкі соқпақ» өзенге қарай жыландай ирелеңдеп созылып жатыр. Бұл сүрлеуді су да, қар да, шөп те жұта алмаған. Талай керуен жолы жоғалса да, осы соқпақ үзілмейді: қатын-қалаш, бала-шағаның жалаңаяқ табанымен тапталып, тақырға айналған. Тек өзенге жете бере ғана өңі кіріп, күреңітіп, ылғал тартады.
Құрманай мен мұғалім
Міне, иінағашына екі шелек су ілген, қызыл ала көйлекті, қара шашты қыз сол соқпақпен ауылға қарай дірдектеп келеді. Қыр мұрынды, аққұба жүзі алаулап, тарының түйіріндей ұп-ұсақ тер кең маңдайында жылт-жылт етеді. Әлсін-әлсін ұялы бота көзін көлегейлей берген ерке, бұйраланған бірнеше тал шашын төменгі ернін шүйіре жоғары үрлеп қойып, ысырып тастайды. Қос бұрымның бірі оң иығынан құлап жауырынында тербелсе, екіншісі кеудесінде, жұқа көйлек астынан әрең білінген анар төсінің үстінде аунап-ойнап келеді.
Ауылдың бергі шеті — айдау жол. Жауын-шашынды көктемде трактор мен машина батпақтап, ойқы-шойқы қылған. Қазір ол да тазарғандай, таз бастанып жалтырап жатыр. Сол тұстан орта бойлы, қапсағай қара жігіт көрінді: үстінде шолақ жеңді ақ көйлек, қоңыр шалбар, аяғында тартпалы жаздық сарғыш бәтеңке. Қолындағы күміс баулы сағат күнге шағылысса жалт етеді. Өзі жалаңбас. Жол жиегін бойлай ақырын аяңдап келеді. Көзі — сонау соқпақтағы қызда.
Диалог
ауыл жолыСоқпақ жолға жанаса бергенде қыз да жігітті енді аңдады; жорға жүрісінен жаңылып, кібіртіктей түсті. Көрмеген боп өте шықпақ еді, жігіт жібермеді.
— Құрманай, сәлеметсіз бе? — деді ол. Үні биязы, жұғымды.
— А?.. Ағай, есенбісіз? — деді Құрманай.
Жігіт көзінің еріксіз қыздың тоқ балтырына, оқтаудай түп-түзу жалаң аяғына тайып кеткенін сезіп, қымсына тура қарай алмай қалды. Дүниеде көрместі көрсең де, көрмеген бола білу — ізет. Ұят шақырар сезім қылын жігіт аттап өтті; аңдамағансып шырай танытты.
— Тарихты «беске» тапсырды дейді ме? — деді.
— Иә, аға.
— Кездескенде өзіңнен сұрайын деп жүр едім. Оқуға қайда барасың, Құрманай?
— Университет ойымда. Қалауым — физика-математика факультеті. Түсе алсам, жақсы ғой.
— Әрине, бару керек. Сендей математик қыздардың жолы — сол. Тек жүрексінбе. Бірінші жыл сабақ берсем де, мен сені нағыз математик деп білем. Үлкен үміт артам.
— Апам: «Сырттайға түссең қайтеді?» — дейді. Оның жөні қалай боларын білмеймін.
— Жоқ, олай істеме. Мен апаңмен сөйлесейін. Бағыңды байлама. Сырттай оқу — оқу емес, — деді де, математиканың өзге пәндерден бөлек қиындығы барын, көп еңбек пен терең ізденіс қажет екенін тәптіштеп кетті.
Жол үстіндегі қақтығыс
Қалтарыс көшенің бірінен ДТ тракторы шыға келіп, әңгімелерін бөліп жіберді. Айдау кең жол жетпегендей, бұларға қарай қиыс тартып келеді. Ақ түтек шаңға оранып, дарылдай төніп барады. Құрманай секемдене үнсіз қалды да, үрейлене шегінді. Жігіт міз бақпады: қалың қабағы түйіліп, орнынан қозғалатын түрі жоқ.
КҮЙЗЕЛІС
— Ағай, басып кетеді ғой! — деді Құрманай шыдамай.
Трактор жігітке таяп кеп кілт тоқтады. Жанармайдың иісі аралас ақ боз шаң қыз бен жігітті көміп өтті. Шаң сейілгенде ашық кабинадан бадырақ көз, кеңсірігі жапырайған талпақ танау, сақал-шашы үрпиіп тұрған жүндес бас көрінді. Көзінің ағы қызыл тамырланып кеткен.
— Әй, әкеңді… Өле алмай жүрмісің? Кет былай! — деді тракторист.
— Ақымақ! Көзің жоқ па? Нақұрыс неме! Кәне, өзің бұрыл! — деп мұғалім қарсы қайтарды.
— Мұғалім екенсің ғой. Ого-го-го… Қорқытайын деп ем. Қорықпайды екен, — деп ақсия күліп, тракторист кейін шегінді де, кілт бұрылып дарылдата жөнелді.
Мұғалім жігіт не істерін білмей, қыз алдында намыстанып күйінді: «Жетіп барып жағасынан неге алмадым? Жерге жұлып түсіру керек еді», — деп ойлады. Бірақ трактористтің де қайратты екенін сол сәтте ұмытып кеткен. Әйтсе де, ығыспағанына іштей разы еді.
— Базарбек қауіпті адам, ағай. — Ештеңе емес, Құрманай. Аюға намаз үйрететін — таяқ, — деді мұғалім сабырға келіп.
Құрманай кетіп қалды.
Мұғалім ойға батты.
Құрманай — күрішші әкенің, балалар бақшасында істейтін ананың үлкені. Жеті балалы, тәрбиелі, жағдайы тәуір отбасы. Әкесі оқуына қарсы емес, қыста бір сөйлескенде астанаға ертіп апарамын дегені де бар. Анасының «сырттайға түссең қайтеді» деуі ғана күмәнді. Мұғалім өзін тыйып: «Олай ойлау әбестік. Құрманай оқуы керек», — деп қайырды.
Ой үстінде жүріп, Ақтай өз үйінен асып, ауыл шетіндегі төбесі шатырлы, сырты әктелген, терезе алдында үш-төрт қара ағашы бар ауруханаға қалай келіп қалғанын аңғармай да қалды.
Ауруханадағы әңгіме
— Уа, Ақтай, неғып тұрсың? — деп аласа бойлы, төртпақ, бітік көз қара жігіт ашық терезеден дауыстады. Үстінде ақ халат, басында телпек. Екі шықшыты шығып, бұғағы салбырап тұр; бет-аузы домалақ, мұрны ғана бармақтай әзер көрінеді, сақал-мұрт жоқтың қасы.
Ақтай ішке кірді. Бөлме сап-салқын, тап-таза, жинақы екен: ортада үстел, кіреберісте екі-үш орындық. Бір жақ бөлігі ақ сәтен шымылдықпен бөлінген, етегінің астынан шағын темір кереуеттің аяғы көрінеді. Әріде шыны есікті шкаф-аптечка тұр.
Сәтім мен Ақтай
аурухана бөлмесі— Сәтім, хал қалай?
— Көріп отырған жоқпысың ба? — деп Сәтім кеңкілдей күлді де, үстел үстіндегі кітапты нұсқады.
Ақтай кітапты қолға алды.
— Қарашы-Қараш… Әуезов, Мұхтар. Мықты дүние. «Қаралы сұлу» оқып жатырмысың?
— Иә, тамаша әңгіме. Осы күнгі жазушылар неге бұлай жазбайды? Оларды оқысаң, бір сала-құлаш арқан жұтқандай боласың. Ал мынау — бөлек. Етке тойып алып, баппен терлеп-тепшіп шай ішкендей рақаттанасың. Міне, нағыз өмір.
— Сен дәрігер емес, әдебиет сыншысы болатын жан екенсің. Онан да екіқабат әйелдің толғағын қабылдап, сауабыңды алсаңшы.
— Ой, сен де жоқты айтады екенсің, — деді Сәтім жақтырмай.
Әңгіме преферансқа да тірелді, аурудың жайына да бұрылды. Ақтай Сәтімнің «құрал-жабдық жоқ, жалғызбын» дегеніне қыжылдана сөйлеп, жауапкершіліктен қашатынын бетіне басты. Сәтім болса әңгіменің бетін тез өзгертті: «Өзенге барып шомылып қайтпаймыз ба?» — деді. Күннің аптабы жанды қарып тұр.
Өзен жағасындағы серпіліс
Екеуі ауруханадан шығып, өзенге бет алды. Ақ халатты шешкен Сәтім жеңсіздеу, шалбардың сыртынан шығарған жаздық көйлегімен тіпті тапалдау көрінеді: тоқты қарын, қысқа қамыт аяқ, жүрісі — бүлкек. Ақтайдың қасында қарыштап әрең ілеседі, тықылдаған тілінің өзі бір тыным таппайды.
ӨЗЕН
Өзен беті айнадай жарқырайды. Әр жерден бір сауыры жалт етіп ақшабақ ойнап кетеді. Жағаны бойлай қызыл тұмсық жағала ұшып жүр; жоғары-төмен құлдилап шаңқ-шаңқ етеді. Қиыршық сары топырақты қайраңда ауыл балалары у-шу болып ойнап жүр.
Екеуі шешіне сала суға қойып-қойып кетті. Сәтім жүзгіш еді: көлбақа қадай ытқып, өзен ортасына барып-ақ қалды. Шалқалай жатып ұзақ қалқып, кейін ақ көбік толқындатып жағаға шығып, жып-жылы қиыршық құмға ойхойлап кеп құлай кетті.
— Рақат емес пе, ә?
— Иә. Айтпақшы, анау емделуге келген трактористтің жөні не болды?
— Ә… сол ма? Оның «қызығы» бар… — деп Сәтім Базарбектің кескін-келбетін де, қылығын да түйдектеп айтып берді.
«Бадырақ көз, аузы ит аяқтай, маңдайы қушиған, шашы кірпінің түгіндей тікірейген…» — деген сөздерінен-ақ оның әлгі адамнан именгені білінеді. Жүрегін тыңдап тұрғанында Базарбек «Дәрігер-ай, басың қауындай екен, пісіп пе?» деп төбесінен шертіп қалғанын айтып, Сәтім өзі көрген қорлықты күлкіге айналдырмақ болды. Ақтай шыдай алмай селкілдеп күліп жіберді.
— Жәке, балаңызды қалаға апарып, психоневрологиялық институтқа көрсетіңіз, — деппін, — деді Сәтім. — Әкесі үш түйесін сатуға дейін барды. «Жалғызымнан аярым жоқ» дейді. Ал мен тракторын егістіктен ауылға дейін артымен айдап келетін жындыға не істеймін?
Сөз арасында Ақтай Сәтімнің өз жұмысын «ауыр» деп, ал істі аудан мен қалаға ысырып жіберуге бейім екенін тағы шымшып өтті. Сәтім де қарыздар қалмай, Ақтайдың «ақжүректігін» қағытты.
Ақтайдың ішкі түйіні
Ақтай өзіне таныс бір сезімге қайта оралды: сыныптағы Құрманай — «тамаша математик». Сәтім болса мұны жасырмай түйреп өтті: «Сүйесің. Ғашықсың. Неге сонша ақжүректенесің?» Ақтай оны бірден теріске шығарды: «Ол әлі бала. Оқуы керек». Бірақ соның өзінде ол қыздың ертең-ақ «үздік студент, стипендиат» болатынын айтып, өз жүрегін де, өз уәжін де ақтап әлек.
БАСЫМ ОЙ
Құрманайдың болашағы — оқу. Қандай сезім араласса да, ең әуелі сол жолды бұзбау керек.
Базарбектің бір қасиеті
Ақтай аяқ астынан басқа сұрақ қойды: «Әлгі трактористтің адамға тән қандай қасиеті бар? Нені сүйеді?» Сәтім ойланып барып: «Мүше, көкпар» деді. Есерсоқтығы өз алдына, ат баптауға шебер, жылқы мінезін сезгіш екенін айтты. Бір тойда Базарбектің жаман атты да «қанаттандырып», жусанды жазықта ұшыртып әкеткенін көргенін есіне алды. Сол оқиғаны айта бергенде, әңгіме үзіліп қалды: өзеннің шуылы, балалардың айқайы, күннің аптабы — бәрі сөзді бөліп әкетті.
Мәтіннің осы жерінде үзілді
Сәтім Базарбектің көкпар мен мүшеде көрсеткен ептілігін айта бастағанда, оқиға әрі қарай өрби түсетіндей әсер қалдырады: қатігез көрінген адамның ішінде бір қыр—бір қабілет бар. Бірақ ол қабілет ақылға бағынбаса, қауіпті күшке айналуы мүмкін.
ЕСКЕРТУ
Оқиға тілі көркемдігін сақтау үшін стильдік өрнек мүмкіндігінше сақталды, алайда қате терілген жерлері түзетіліп, сөйлем құрылысы жеңілдетілді.