Диалектология туралы жалпы түсінік

Диалектология: диалектілер мен сөйленістерді зерттейтін сала

Тіл білімінің диалектілер мен сөйленістерді зерттейтін саласы диалектология деп аталады. Бұл атау грек тіліндегі dialektos (сөйлеу, сөйленіс) және logos (ілім) сөздерінен құралған. Диалектологияның негізгі міндеті — жергілікті тіл ерекшеліктерін анықтау, сипаттау және талдау.

Қазақ диалектологиясы қазақ тіліндегі сөйленістер мен диалектілерді зерттейді. Диалект пен сөйленіс деп халықтық (ұлттық) тілдің өзіндік ерекшеліктері бар жергілікті тармақтарын айтамыз. Олар жалпы тілге ортақ белгілерден өзгеше, белгілі бір өңірге тән ерекшеліктерді қамтиды.

Диалектология және этнография: өзара байланыс

Диалектологияның қалыптасу тарихы этнографиямен тығыз байланысты. Себебі диалектілер мен диалектілік ерекшеліктер көбіне этнографиялық белгілермен ұштасады. Жергілікті халықтың әдет-ғұрпы, тұрмыс-салты, шаруашылық құралдары мен дәстүрлі ұғымдарының атауы ретінде қолданылатын диалектизмдер аз емес. Сондықтан диалектілік ерекшеліктер этнография үшін де маңызды дереккөз бола алады.

Қолданыс дәрежесі: жиілік пен ұрпақ айырмасы

Диалектілік ерекшеліктердің қолданылу деңгейі біркелкі емес: кейбірі жиі жұмсалса, кейбірі өте сирек кездеседі. Бірқатар ерекшеліктерді тұрғындар жаппай қолданады, ал енді бір бөлігі кең таралмай, көбіне қарт, егде адамдардың тілінде ескінің сарқыншағы ретінде ғана сақталуы мүмкін. Мұндай құбылыстар жастардың тілінде мүлде кездеспеуі де ықтимал.

Қазақ тіліндегі жергілікті ерекшеліктердің түрлері

Қазақ тілінде жалпыхалықтық сипат алмаған, әдеби тіл нормасынан аулақ жатқан немесе белгілі бір аймақ көлемінде ғана қолданылып, әдеби тіл деңгейіне көтеріле алмай жүрген жергілікті ерекшеліктер ұшырасады. Оларды әдетте үш үлкен топқа бөледі: