Қырық қыз таба алмайды, жігітке
Қасиетті құдықтың сыры
Баяғы заманда бір хан болыпты. Ханның жалғыз ұлы бар екен. Дәулеті соншалық — бір өзеннен тоқсан мың жылқы суарады дейді. Бірақ қайда суарса да су жетпей, таусылып қала береді екен.
Бір күні хан көшіп-қонып жүріп, басқа бір құдыққа келіп қоныстанады. Ол құдық қанша су алсаң да таусылмайтын, мөлдір суы үзілмей шығатын екен. Хан мұны қасиетті құдық деп біліп, құдыққа келген сайын бір ту бие тастап кетуді әдет қылады.
Негізгі ұстаным: Хан құдықтың киесі бар деп сеніп, оны құрметтеуді аманат етеді.
Әкенің аманаты
Бірнеше жыл өткен соң хан қатты ауырып, өлер алдында ұлына былай депті: «Балам, осы құдыққа барған сайын бір ту бие тастап кетуді ұмытпа. Бұл — қасиеті бар құдық».
Әкесі қайтыс болғаннан кейін ханның ұлы уәзірдің баласымен ақылдасып: «Бұл құдықтың сыры неде? Жыл сайын бие тастасақ та, неге сасымайды?» — деп ойланады. Сөйтіп екеуі құдықтың ішін тексеруге бел буады.
Шыңыраудың арғы бетіндегі жарық әлем
Уәзірдің баласы көрген жұмбақ
Алдымен уәзірдің баласын шыңырау құдыққа түсіреді. Ол құдық түбінен бір тас көреді. Тасты аударып қараса, ар жағында жап-жарық, кең бір дүние ашылады. Бала сол жаққа өтіп, біраз жүріп, бір жерден алты қанат ақ отауды көреді.
Отауға кірсе, ішінде үлде мен бүлдеге оранған қырық сұлу қыз отыр екен. Олардың ортасында мамық төсектің үстінде бір қыз ұйықтап жатады. Бала мән-жайын сұрағанда, қыздар: «Бұл — пері патшасының қызы», — дейді.
Шарт: Қызды жар еткісі келген адам оны тізесіне жатқызып, оятатындай үш әңгіме айтып беруі керек. Қыз сол адамға тиеді.
Уәзірдің баласы неше түрлі қызық әңгіме айтса да, қыз оянбайды. Ақыры сыртқа шығып, көрген-білгенін ханның ұлына баяндайды.
Ханның ұлының батылдығы
Енді құдыққа ханның ұлы өзі түседі. Сол баяғы отауға келіп, қызды тізесіне жатқызып, үш әңгімесін бастайды.
Үш әңгіме — үш ояну
Бірінші әңгіме: Үш бұйымның дауы
Баяғыда бір байдың үш ұлы болыпты. Бай үлкен ұлын бір түйе жүкпен базарға жіберіп, сатқан ақшасына қалағанын алуды тапсырады. Үлкені айна сатып алады: айна жер жүзін түгел көрсетеді екен.
Ортаншы ұл да базарға барып, ғажайып кілем әкеледі: үстіне отырсаң, қалаған жеріңе ұшырып апарады екен. Кенже ұл болса таяқ сатып алады: өлген адамды тірілтеді екен.
Бір күні үшеуі айнаға қараса, бір жерде ханның сұлу қызы қайтыс болып, қабірге қойылғалы жатыр екен. Үшеуі кілеммен лезде жетіп барып, таяқтың көмегімен қызды тірілтіп алады. Содан кейін қызға үшеуі де таласады.
- Айна иесі: «Менің айнам болмаса, қыздың өлгенін қайдан білер едіңдер?»
- Кілем иесі: «Менің кілемім болмаса, дер кезінде қалай жетер едіңдер?»
- Таяқ иесі: «Менің таяғым болмаса, тірілту қайда?»
Ханның ұлы қырық қыздан: «Қызды қайсысына берер едіңдер?» — деп сұрайды. Қырық қыз да шеше алмай: «Өзіңіз шешіңіз», — дейді. Сол сәтте ұйықтап жатқан қыз ұшып тұрып: «Мен таяққа бұйырамын. Тірілтпесе, өлген қыз кімге керек?» — дейді де, қайта ұйықтап қалады.
Екінші әңгіме: Дариядан өткізу
Бір жігіт бір арқа шөп арқалап келе жатып, жолда бір ешкіге кездеседі. Ешкіні ертіп алса, артынан бір қасқыр да ереді. Біраз жүрген соң, үшеуі үлкен дарияға жетеді. Дариядан өтетін қайыққа екі-ақ адам ғана сыяды екен.
Мәселе мынада: шөп пен ешкі жалғыз қалса — ешкі шөпті жейді; ешкі мен қасқыр жалғыз қалса — қасқыр ешкіні жейді. «Енді осы үшеуін қалай өткізу керек?» — дегенде, қырық қыз да әртүрлі айтып, шатасады.
Ұйықтап жатқан қыз қайта оянып: «Алдымен ешкіні өткіземін. Сосын қайтып келіп, шөпті өткіземін. Ешкіні қайта алып келемін. Қасқырды шөп тұрған жаққа өткіземін. Содан соң барып ешкіні соңынан өткіземін», — дейді де, екінші рет қайта ұйықтап қалады.
Үшінші әңгіме: Алтын кімге бұйырады?
Баяғыда кемпір мен шалдың бір баласы болыпты. Бір күні үшеуі жол жүріп келе жатып, бала ат басындай алтын тауып алады. Бала көтере алмаған соң, әкесі көтеріп, үйге әкеледі. Ал шешесіне: «Сақтап қой», — деп тапсырады.
Біраз уақыттан кейін үшеуі алтынға таласады: бала «Мен таптым» дейді, әке «Мен көтеріп әкелдім» дейді, шеше «Мен сақтадым» дейді. «Алтын кімге тиесілі?» — дегенде, қырық қыз тағы да шеше алмайды.
Ұйықтап жатқан қыз үшінші рет оянып: «Алтынды шешесіне бұйырамын. Бала да, әке де еңбек етіп күн көре алады. Ал анасы кәрі, әлсіз — күнін өзі көре алмайды», — дейді.
Уәде орындалған сәт
Үш әңгіме айтылып, үш рет оянған соң, шарт бойынша пері патшасының қызы ханның ұлына жар болады. Екеуі де бақ-дәулетке кенеліп, ел қатарлы өмір сүріп, мұраттарына жетіпті.
Ой түйін: Ақыл, сабыр және әділ шешім — ең қиын түйінді тарқататын күш.