Қазақша рефераттар

Азаматтық құқық қатынас азаматтық құқық нормаларымен реттелетін қоғамдық қатынастар

Кіріспе

Азаматтық құқық — Қазақстан Республикасындағы құқық салаларының ішінде азаматтар мен заңды тұлғалардың, мемлекет пен оның әкімшілік-аумақтық бөліністерінің күнделікті қызметімен тікелей байланысты негізгі салалардың бірі. Қолданыстағы құқықтық жүйеде ол жетекші буын ретінде танылады.

Азаматтық құқық Конституцияға сүйенеді, өйткені Конституцияның 1-бабында адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің ең жоғары құндылықтары ретінде жарияланған. Азаматтық құқықтың маңызы, біріншіден, оның реттеу нысанасына кіретін қатынастардың қоғамдағы шешуші рөлімен, екіншіден, қолданылу аясының кеңдігімен, үшіншіден, жеке тұлғаның мүліктік және мүліктік емес құқықтары мен заңды мүдделерін қорғаумен ажырамастай байланыстылығымен айқындалады.

1

Реттеу нысанасы: мүліктік және мүліктік емес қатынастар.

2

Қолданылу аясы кең: күнделікті азаматтық айналыммен байланысты.

3

Құқықтарды қорғау: мүліктік және мүліктік емес мүдделерді қамтамасыз етеді.

4

Конституциялық негіз: адамның құқықтары мен бостандықтарына басымдық береді.

І тарау. Азаматтық құқыққа жалпы сипаттама

Мазмұны: ұғымы, реттеу пәні, қатынастар түрлері, әдісі, қағидалары, жүйесі және қайнар көздері.

Азаматтық құқықтың ұғымы

Азаматтық құқық — азаматтық заңдарда көрініс тапқан мүліктік қатынастарды және мүліктік қатынастармен байланысты мүліктік емес жеке қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы.

Негізгі ой

Азаматтық құқықтың реттеу пәні — мүліктік және мүліктік емес жеке қатынастар.

Мүліктік қатынастар

Мүліктік қатынастар — заттарды және өзге де материалдық игіліктерді иелену, пайдалану, сондай-ақ оларға қатысты құқықтар мен міндеттерді жүзеге асыруға байланысты қоғамдық қатынастар. Яғни бұл қатынастар мүлік, ақша, бағалы қағаздар, қызмет көрсету сияқты игіліктермен байланысты болады және, әдетте, ақшалай бағалауға келеді.

  • Сатып алу–сату

    Тауар мен ақшаның алмасуына негізделген мәміле.

  • Жалға беру

    Мүлікті уақытша пайдалануға беру қатынастары.

  • Мұрагерлік

    Мүліктің құқықтық тәртіппен мұрагерге өтуі.

  • Қызмет көрсету

    Материалдық емес нәтиже үшін ақы төлеумен байланысты шарттар.

Мүліктік емес жеке қатынастар

Мүліктік емес жеке қатынастар екі топқа бөлінеді:

1) Мүліктік қатынастармен тығыз байланысты

Бұлардың тікелей мүліктік сипаты мен нақты ақшалай құны болмайды. Негізін интеллектуалдық меншікке қатысты қатынастар құрайды. Мысалы, авторлық құқық бұзылса, автор сот арқылы өз құқығын қорғап, қаламақы немесе өзге сыйақы алуға құқықтық негіз қалыптастыра алады.

2) Мүліктік қатынастармен байланысы жоқ

Мысалы, адамның денсаулығына зиян келтіру жағдайында зиянның «нақты бағасын» анықтау әрдайым мүмкін емес, бірақ азаматтық құқық нормалары істің мән-жайына қарай өтемақы өндіру тәртібін реттейді. Сондай-ақ жеке өмірге, тұрғын үйге, ар-намыс пен іскерлік беделге қолсұқпаушылық осы топқа жатады.

Азаматтық-құқықтық реттеу әдісі

Азаматтық-құқықтық әдіс тараптардың теңдігіне, ерік дербестігіне және қатынастардың еріктілігіне негізделеді. Құқық бұзушылық болған жағдайда жауапкершілік, әдетте, мүліктік және өтемақылық сипатта болады, ал құқықтарды қорғаудың негізгі жолы — сотқа жүгіну.

Қысқа мысал

Дүкен иесі тауар жеткізушіні өзі таңдайды, тараптар баға мен шарттарды келіседі және оны келісімшартпен рәсімдейді. Келісімшарт бұзылса, даулар мен талаптар сот тәртібімен шешіледі.

Азаматтық құқықтың қағидалары

  • Тараптардың теңдігі

    Қатысушылар бір-біріне әкімшілік бағынышты емес.

  • Шарт еркіндігі

    Шарт жасау және шарт талаптарын келісу еркі.

  • Меншікке қолсұқпаушылық

    Меншік құқығын қорғау кепілдігі.

  • Жеке іске араласпау

    Келісімсіз араласуға тыйым салу қағидасы.

  • Құқықтарды кедергісіз жүзеге асыру

    Заңды құқықтарды іске асыруға мүмкіндік беру.

  • Сот арқылы қорғау

    Бұзылған құқықтарды қалпына келтірудің басты тетігі.

Азаматтық құқықтың жүйесі

Азаматтық құқықты қолдануды жеңілдету үшін ол Жалпы және Ерекше бөлімдерге бөлінеді. Жалпы бөлім азаматтық құқыққа ортақ ережелерді қамтиды (мысалы, келісімшарттар, меншік құқығы, міндеттемелік құқық). Ерекше бөлім нақты қатынастарды реттейді (айырбас, жалға алу, сатып алу–сату, интеллектуалдық меншік, авторлық құқық, өсиетнама және т.б.).

Азаматтық құқықтың қайнар көздері

Қазақстан Республикасының Конституциясы

Конституция меншік нысандарының тең қорғалуын бекітеді. 6-бапта мемлекеттік және жеке меншік танылатыны, меншік міндет жүктейтіні, сондай-ақ жер мен табиғи ресурстардың құқықтық режимі айқындалатыны көрсетілген.

Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі

Азаматтық қатынастардың негіздері мен негізгі институттары осы Кодексте жүйелі түрде баяндалған. Ол Жалпы және Ерекше бөлімдерден тұрады: Жалпы бөлім (қабылданған күні — 1994 жылғы 27 желтоқсан; күшіне енген күні — 1995 жылғы 1 наурыз), Ерекше бөлім (күшіне енген күні — 1999 жылғы 1 шілде).

Өзге де нормативтік құқықтық актілер

Азаматтық қатынастарды реттейтін конституциялық заңдар, жай заңдар, Президент жарлықтары, Парламент қаулылары, министрліктер мен атқарушы органдардың нормативтік актілері осы санатқа кіреді.

Әдеттегі құқық (әдет)

ҚР Азаматтық кодексінің 3-бабы 3-тармағына сәйкес, азаматтық қатынастар қолданылып жүрген заңдарға қайшы келмейтін әдеттермен де реттелуі мүмкін.

Халықаралық шарттар

Қазақстан қатысатын халықаралық шарттардың нормалары азаматтық қатынастарға қолданылуы мүмкін және жалпы қағида бойынша ішкі заңнамаға қарағанда басымдыққа ие. Қайшылық туындаса, халықаралық шарт нормалары қолданылады.

Түйін

Азаматтық құқық — тараптардың теңдігі мен дербестігіне негізделген тауар-ақша қатынастары және өзге де мүліктік қатынастармен байланысты жеке қатынастарды реттейтін нормалар жүйесі. Негізгі қайнар көздеріне Конституция, Азаматтық кодекс, заңдар мен заңға тәуелді актілер, әдет және халықаралық шарттар жатады.

ІІ тарау. Заңды тұлғалар

3.1 Заңды тұлға ұғымы

Оқшау мүлкі бар және сол мүлікпен өз міндеттемелері бойынша жауап беретін, өз атынан мүліктік және мүліктік емес жеке құқықтар мен міндеттерге ие болып, оларды жүзеге асыра алатын, сотта талапкер және жауапкер бола алатын ұйым заңды тұлға деп танылады. Заңды тұлғаның дербес балансы немесе сметасы болуы тиіс, сондай-ақ өз атауы көрсетілген мөрі болады.

Заңды тұлғаның негізгі белгілері

  • Оқшау мүлкінің болуы (меншік, шаруашылық жүргізу немесе жедел басқару құқығында).
  • Өз міндеттемелері бойынша сол мүлікпен жауап беруі.
  • Өз атынан құқықтар мен міндеттерге ие болуы.
  • Сотта талапкер және жауапкер ретінде қатысуы.
  • Дербес баланс/смета және мөрінің болуы.

Түрлері мен нысандары

Заңды тұлғалар қызметінің негізгі мақсатына қарай коммерциялық және коммерциялық емес ұйымдар болып бөлінеді.

Коммерциялық ұйым

Табыс табуды негізгі мақсат етеді (мысалы, мемлекеттік кәсіпорын, шаруашылық серіктестік, акционерлік қоғам, өндірістік кооператив).

Коммерциялық емес ұйым

Пайданы мақсат етпейді және таза табысты қатысушыларына үлестірмейді (мекеме, қоғамдық бірлестік, тұтыну кооперативі, қоғамдық қор, діни бірлестік және т.б.).

Коммерциялық емес ұйым кәсіпкерлік қызметпен тек жарғылық мақсаттарына сәйкес келген жағдайда ғана айналыса алады. Мемлекеттік бюджет есебінен ғана ұсталатын коммерциялық емес заңды тұлға, әдетте, мемлекеттік мекеме нысанында құрылады. Заңды тұлғалар бірлестік (қауымдастық/одақ) құра алады.

Нормативтік негіз: ҚР Азаматтық кодексі (110-бап).

3.2 Заңды тұлғаның құқық қабілеттілігі

Заңды тұлғаның құқық қабілеттілігі арнаулы және жалпы болып бөлінеді.

Арнаулы құқық қабілеттілігі

Заңды тұлға тек жарғыда көзделген мақсаттарға сай келетін құқықтар мен міндеттерге ие болады. Жарғыда рұқсат етілетін қызмет түрлері көрсетіледі. Егер ұйым өз қызмет мақсаттарына қайшы мәміле жасаса немесе орган өз құзыретін асыра пайдаланса, белгілі шарттарда мұндай мәміле жарамсыз деп танылуы мүмкін.

Нормативтік сілтеме: ҚР АК 159-бап.

Мысал: қазыналық кәсіпорын қызметі жарғыда бекітілген мақсаттармен және міндеттермен шектеледі. Арнаулы құқық қабілеттілігі коммерциялық емес ұйымдарға да (мекемелер, қоғамдық бірлестіктер, қорлар, тұтыну кооперативтері, діни бірлестіктер және т.б.) тән.

Жалпы құқық қабілеттілігі

Заңды тұлға заңмен тыйым салынбаған кез келген қызметпен айналыса алады, сәйкесінше кез келген азаматтық құқықтарға ие болып, міндеттемелер қабылдай алады. Көптеген коммерциялық ұйымдарға (мысалы, шаруашылық серіктестіктер мен қоғамдар) жалпы құқық қабілеттілігі тән.

Құқық қабілеттілігі ұйым құрылған кезде пайда болып, тарату аяқталған кезде тоқтатылады. Лицензия талап етілетін қызмет түрлерінде құқық қабілеттілігі лицензия алынған сәттен басталып, лицензия кері қайтарылғанда, мерзімі өткенде немесе заңда белгіленген тәртіппен жарамсыз деп танылғанда тоқтатылады.

Әрекет қабілеттілігі және органдар

Заңды тұлғаның азаматтық айналымға қатысуы үшін құқық қабілеттілігімен қатар әрекет қабілеттілігі де қажет. Заңды тұлғалардың ерекшелігі — құқық және әрекет қабілеттілігі, әдетте, бір мезгілде пайда болып, бір мезгілде тоқтатылады.

ҚР Азаматтық кодексінің 37-бабына сәйкес, заңды тұлға азаматтық құқықтарға ие болып, міндеттерді өз органдары арқылы ғана қабылдайды. Органдарға жеке-дара басшылар (директор, бас директор, президент, төраға және т.б.) және алқалы органдар (мысалы, директорлар кеңесі, басқарма) жатады.

Серіктестіктер

Толық серіктестікте шешімдер, әдетте, қатысушылардың жалпы келісімімен қабылданады; сенім серіктестігін басқаруды толық серіктестіктер жүзеге асырады.

Акционерлік қоғам

Жоғары органы — акционерлердің жалпы жиналысы. Атқарушы органы алқалы (басқарма) немесе жеке-дара (директор, бас директор, президент) болуы мүмкін және күнделікті басқаруды жүзеге асырады.

Өндірістік кооператив

Жоғары органы — кооператив мүшелерінің жалпы жиналысы.

Фирмалық атау

Фирмалық атау — коммерциялық ұйым болып табылатын заңды тұлғаның тіркелгеннен кейінгі атауы. Өнеркәсіптік меншікті қорғау туралы Париж конвенциясының (1883 ж.) 8-бабына сәйкес, фирмалық атау қатысушы елдерде арнаулы тіркеусіз-ақ қорғалады. Бұл — ұйым фирмалық атауды оны пайдалану фактісіне қарай қолдана алады дегенді білдіреді.

Фирмалық атауды заңсыз пайдаланған тұлға құқық иесінің талабы бойынша оны пайдалануды тоқтатуға және келтірілген залалды өтеуге міндетті. Фирмалық атауға қатысты құқықтар мен міндеттер заңнамамен белгіленеді.

Қорытынды

Қорытындылай айтқанда, заңды тұлғалардың көбеюі ел экономикасының дамуына елеулі үлес қосады. Экономикада әртүрлі заңды тұлғалар қызмет етеді; олар салалық құрылымына, мамандануына, ұйымдастыру тәсіліне, механикаландыру мен автоматтандыру деңгейіне, сондай-ақ ұйымдық-құқықтық нысандарына қарай ерекшеленеді.

Заңды тұлға — оқшау мүлкі бар, өз міндеттемелері бойынша сол мүлікпен жауап беретін, өз атынан құқықтар мен міндеттерге ие болып, оларды жүзеге асыра алатын және сотта талапкер әрі жауапкер бола алатын ұйым. Заңды тұлға азаматтық құқықтың негізгі субъектілерінің бірі болып табылады, ал Қазақстанда бұл институттың ережелері ҚР Азаматтық кодексінің нормаларымен реттеледі.

Қазақстанның дамыған елдер қатарына қосылу бағытын ескерсек, заңды тұлғаларды құру және олардың қызметін құқықтық реттеу жүйесін халықаралық стандарттарға сай жетілдіру маңызды.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. 1. Азаматтық құқық / М.К. Сүлейменов, Ю.Г. Басин. — Алматы, 2003.
  2. 2. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі. (Мәтінде аталған: 05.06.2006 ж.; 159-бап, 11-тармақ).
  3. 3. KZ портал: Қазақша рефераттар жинағы (мәтінде көрсетілген дереккөз).