Исатайдың Жәңгір ханмен келіспеушілігі

Исатай 1791 жылы қазіргі Атырау облысы, Қызылқоға ауданы, Тайсойған құмындағы «Тайман жалы» аталған жерде дүниеге келген. Анасы — Есентемір руының Тағашы бөлімінен.

Исатайдың қалыптасуына әкесінің інісі Жабал Бегәліұлы мен қайын ағасы Жабай Бегалиннің ықпалы зор болды. Орысша сауаты бар, ел басқару ісін меңгерген бұл адамдар жас Исатайдың қоғамдық мәселелерге ерте араласуына жол ашты.

Жабал қайтыс болғаннан кейін Бөкей хан 1812 жылы 12 наурызда Исатайды старшина етіп бекіту жөнінде Орынбордағы Шекара комиссиясына ұсыныс жасайды. Ұсыныс 1813 жылдың қарашасында қолдау тауып, 1814 жылы 12 қарашада генерал-губернатор Г.С. Волконский Исатайды старшиналыққа бекіту туралы құжатқа қол қояды.

Жастайынан алымды, сөзге шешен, бірбеткей, өжет және әділ Исатай 21 жасында Беріш руының старшинасы ретінде ел басқаруға кірісіп, Ішкі Ордадағы беделді тұлғалардың біріне айналды. Хан тапсырмасымен Петербургке бара жатқан Бұхар елшісін Сарайшықта қарсы алып, Астраханьға дейін бірге еруі, сондай-ақ генерал Генстің сапарында жанында болуы — оның саясат сахнасындағы орнының күшейгенін көрсетеді.

Исатайдың күн санап өсіп бара жатқан беделі хан төңірегіндегі кейбір топтарға ұнамады. Оның атын түсіру үшін әртүрлі жала жабылып, ханға қарсы айдап салу әрекеттері күшейді. Соның салдарынан 4–5 жыл ішінде бірнеше мәрте «тонау», «кісі өлтіру» сияқты жаламен қамауға алынады.

1818 жылы Исатай Сарайшық түрмесіне қамалады. Беріштің биі Жүзбатыр 20 мың сом төлеп, оны босатып алады. 1824 жылы Ішкі Ордадағы қара халықтың мұң-мұқтажын қорғап, сұлтандар мен билердің әділетсіздігін әшкерелеуге ұмтылғаны үшін қайта тұтқындалып, Орынбор түрмесіне жабылады, бірақ айып дәлелденбей босатылады.

Ішкі Ордада патша үкіметінің отарлық мүддесін жүзеге асырған Жәңгір ханның озбыр саясатына Исатай әуелден қарсы болды. Қарапайым халық ханнан, оның қайын атасы Қарауылқожадан, сондай-ақ сұлтандар мен билерден зәбір көріп, біртіндеп Исатайдың маңына топтасты.

Қайшылық 1830-жылдардың орта шенінде күрт шиеленісті. 1833 жылғы маусымда Жәңгір хан Исатай басқарған Каспий теңізінің солтүстік жағалауындағы шөбі шүйгін, суы мол бес аралды (Қарақамыс, Күйгін, Көлденең, Байсары, Кемелі) Қарауылқожа Бабажановтың билігіне беріп, Исатай ауылын шаруашылыққа қолайсыз, суы мен шөбі аз, құм басқан Мыңтөбеге көшірді.

Исатай бастаған бір топ старшина Орынбордағы Шекара комиссиясына және губернаторға бірнеше рет арыз-шағым түсіргенімен, нақты нәтиже шықпады. Алым-салықтың ауыртпалығы, жайылымнан айырылу, казак әскерлері мен жергілікті феодалдардың қос қысымы бұқараны қарулы қарсылыққа итермеледі.

1836–1837 жылдары Бөкей хандығында (Ішкі Ордада) басталған көтерілістің қозғаушы күші негізінен қазақ шаруалары болды. Мақсаты — Жәңгір ханның озбырлығына шек қою, шаруалардың жағдайын жақсарту, Қарауылқожаны және Балқы Құдайбергеновті биліктен тайдыру, жер мәселесінде белгілі бір келісімге келу еді.

Көтеріліс барысында Махамбеттің трибун әрі жыршы-ақын ретінде Исатайдың ең жақын серігі болғаны тарихтан белгілі.

Көтерілістің басталуына түрткі болған оқиға — 1836 жылғы 24 наурызда Қарауылқожа Бабажановтың 800 адаммен Манаш маңындағы Исатай ауылын қоршауы. Алайда Қарауылқожа тобы Исатайдың 200 сарбазына қарсы шабуыл жасауға тәуекел етпей, шегінуге мәжбүр болды. Бұл хабар ел ішіне тез тарап, шаруалардың сенімін күшейтті.

1836 жылғы маусымның соңы мен шілденің басында Исатай шағын топпен ханға халық талабын жеткізу үшін Тасобадан Жасқұсқа қарай аттанады. Жәңгір хан уақыт ұту үшін сенімді адамын жіберіп, талаптарды білуге тырысады. Исатайлар Қарауылқожа мен Балқы Құдайбергеновті қызметтен босату және өзге де талаптарды (Исатайдың үлкен ұлы Жақияның қолымен жазылған) тапсырып, кері қайтады.

1837 жылдың жазында көтеріліс бүкіл Бөкей хандығына тарады. Наразылар Исатайдың айналасына жиналып, ат, азық-түлік, қару-жарақпен қамтамасыз етілді. Осылайша, Исатай белгілі тәртіпке негізделген азаматтық әрі әскери ұйымның басына шықты.

1837 жылғы 16 қыркүйекте Исатай бастаған 200-ден астам сарбаз Қарауылқожаның ауылын шауып, алынған мал-мүлікті шаруаларға таратып береді. 17 қазанда көтерілісшілер Балқы Құдайбергеновтің және сұлтан М. Шөкиннің ауылдарын шауып, хан ордасы — Жасқұсқа жақындай түседі.

Жәңгір хан Орынбор мен Астрахань әскери губернаторларына хат жолдап, қорғау үшін әскер сұрайды. Хан ордасын қорғауға Астраханьнан подполковник Алиев, Орынбордан подполковник Геке зеңбіректермен қаруланған әскермен аттанады.

Исатай 2000-нан астам қолмен орданы қоршаған кезеңде елшілермен және Гекенің өкілдерімен келіссөз жүргізеді. Санкт-Петербургке дейін жеткен хабардан кейін император көтерілісшілерді қатаң жазалауды талап етеді.

1837 жылғы 15 қарашада Тастөбе маңында Жәңгір хан шақыртқан патша әскері мен Исатайдың іріктелген 500 сарбазы арасында шешуші шайқас болды. Көтерілісшілер қанша ерлік көрсетсе де, ұрыс тағдырын зеңбірек шешті: жарылған оқ пен дүрсілге төтеп бере алмаған қол кейін шегінуге мәжбүр болды.

Осы шайқаста Исатайдың Мылқым есімді әйелі мен Ақай атты баласы қаза табады. Көтерілісшілер тарапынан шамамен 60 адам мерт болды. Исатайдың оң қолына оқ тиіп, мінген аты жараланды. Подполковник Геке көтерілісшілердің ерлігіне таңырқап, олардың ашынған күйін атап жазады.

Тастөбеден кейін Исатайдың басына 500 күміс сыйақы тігіледі. Соған қарамастан, халық оны жау қолына ұстап бермей, керісінше азық-түлікпен, көлікпен қолдап отырды.

Ішкі Ордада көтерілісшілердің басын қайта біріктіру қиын екенін аңғарған Исатай жазалаушылардан бой тасалай жүріп, Жайықтың қатуын күтіп, Кіші жүзге өтуді мақсат етеді. 1837 жылғы 12 желтоқсаннан 13-іне қараған түні Құрақ Маябасовтың көмегімен Исатай бастаған 38 адам боранды пайдаланып, Сарытоғай маңынан Жайықтың шығыс бетіне өтеді.

Алайда көп ұзамай, 14 және 24 желтоқсанда Исатайдың әйелі Несібелі, балдызы Бағлан, балалары Жақия мен Дінбаян (Дүмбиян) және тағы бірнеше адам қуғыншылардың қолына түседі.

Кіші жүзге өткен Исатай мен Махамбет отарлық саясатқа және жергілікті феодалдардың езгісіне қарсы күресті күшейтуге кіріседі: ел аралап, халықты азаттық жолына үндейді, күш біріктіру үшін Маңғыстауға барып, оның билеушісі Қ. Есімовпен мәмілеге келеді. Сонымен бірге Хиуа ханы Қайыпқалимен байланыс орнату әрекеттері айтылады.

Бұл кезеңде Исатайдың дипломатиялық қыры айқын көрінеді: әлімдер мен адайлар арасындағы, сондай-ақ адайлар мен түрікмендер арасындағы кикілжіңдерді жұмсартып, ортақ мақсатқа жұмылдыруға күш салады.

Адай, Шеркеш, Таз, Шөмекей, Табын, Кете рулары тарапынан Исатай мен Қ. Есімов маңына шамамен 3000 адам жиналады. Бұл ахуал патша әкімшілігін алаңдатып, көтерілісті басуға жаңа жазалаушы жасақтар жіберіледі.

1838 жылғы шілденің басында Орынбор генерал-губернаторы подполковник Геке басқарған зеңбіректі әскерді Исатайға қарсы аттандырады. Сол мезетте Горск қамалынан Баймағанбет Айшуақов та қол шығарады; екі топ 10 шілдеде Үлкен Қобда өзеніне жақын жерде қосылады.

Баймағанбет сұлтанның әдейі жіберген алдаушысы Балтаның сөзіне сенген Исатай қасына 500 сарбаз алып, негізгі қолдан бөлініп шығады. Жазалаушы әскерлердің жақындағанын толық білмеген Исатай тобы 1838 жылғы 12 шілдеде Ақбұлақ өзені бойында Геке мен Баймағанбеттің біріккен әскерімен бетпе-бет келеді.

Күш тең емес шайқаста көтерілісшілер асқан ерлік көрсеткенімен, ұрыс тағдырын тағы да зеңбірек шешеді. Исатайдың атына оқ тиіп, ол жаяу шайқасуға мәжбүр болады. Махамбет пен Үбі өз аттарын ұсынғанда, Исатай оларды ілгері жіберіп, балаларын аман сақтауды өтінеді.

Ақбұлақ жағасындағы кескілескен шайқаста Исатай батыр және оның 16 жастағы ұлы Оспан қаза табады. Оқиға үстінде Исатайдың 14 жастағы ұлы Досмағанбет Махамбетпен бірге тұтқынға түспей құтылып кетеді. Деректерде Исатайдың қанжарын түсіріп алып, жау әскері басшыларының қолынан қапылыста мерт болғаны айтылады.

Көтеріліс жеңіліске ұшырағанымен, ол қазақ қоғамының отарлық қысымға қарсы тарихи қарсылығын айқын көрсетті. Жеңіліс себептері қатарында хан билігі мен сұлтандардың, патша үкіметінің жақсы қаруланған әрі арнайы дайындықтан өткен әскерінің басымдығы, көтерілісшілердің өзге өңірлердегі қозғалыстармен (соның ішінде Кенесары Қасымұлы бастаған күреспен) байланыс жасап үлгермеуі, қару-жарақтың әлсіздігі, ұйымшылдық пен нақты бағдарламаның жеткіліксіздігі аталады.

Соған қарамастан, бұл қозғалыс Қазақстанның батыс бөлігінің кейінгі дамуына терең із қалдырды: алым-салықты шектен тыс өсіруге белгілі дәрежеде тосқауыл қойылды, патша әкімшілігі көтерілісті қолдаған ауыл старшындарымен санасуға мәжбүр болды, Ішкі Ордадағы хандық биліктің жойылуы жеделдеді.

Көтеріліс басшысы Исатай Тайманұлы өмірінің соңына дейін мойымай, жауларымен арпалысып өтті. Халел Досмұхамедовтің сөзімен айтқанда, ол «өлгенінше көпті соңына ерте алды». Орыс журналисі Н. Савичев Исатайдың тұлғасын жарқырап өте шығатын метеорға теңеп, оның халық қамын ойлаған қажырлы батыр екенін атап өткен.

Исатай батырдың есімі бүгін де ел ішінде қадірлі. Ақтөбе облысы Қобда ауданында Ақбұлақ маңындағы шайқас өткен жерде Исатай мен ұлы Оспанға арналған ескерткіш қойылған. Атырау облысы Исатай ауданының орталығы Аққыстауда да батыр ескерткіші бар. Атырау қаласы мен бірқатар елді мекендердегі мектептерге батырдың есімі берілген. Туған жері «Тайман жалы» аталған орынға мемориалдық тақта орнатылып, Аққыстауда мемориалдық мұражай ашылған.

1991 жылы қыркүйекте Исатай Тайманұлының туғанына 200 жыл толуы республика көлемінде атап өтіліп, Алматы мен Атырауда ғылыми-теориялық конференциялар өткізілді. «Қазақфильм» киностудиясы батыр және оның ұрпақтары туралы деректі фильм түсірді. Бұл мерейтой — бүгінгі ұрпақтың батыр бабалар дәстүріне адалдығын танытқан елеулі оқиға ретінде бағаланды.