Күндерде бір күні дәрігер

Кедей кемпір, жалғыз ұл және жұмбақ сандық

Ертеде бір кемпір өмір сүріпті. Оның жалғыз баласы Ермек аталады. Кемпір кедей екен: бар малы — жалғыз көк сиыр. Ермек шешесін ауылда қалдырып, оқуға кетеді. Айлар өтіп, жылдар өткенде, ол бір қалаға жетеді.

Бір күні базарға шыға келгенде, Ермек бір шалды көреді. Шал қолында сандық көтеріп жүріп: «Осы сандықты алған да арманда, алмаған да арманда» — деп жар салыпты.

Мың ділдаға сатып алынған сандық

Ермек тоқтап: «Бұл сандыққа не сұрайсың?» — деп сұрайды. Шал: «Мың ділда» — дейді.

Ермек ақшасын санап беріп, сандықты сатып алады да, оны ауылдағы шешесіне жіберіп қояды. Өзі оқуын жалғастыра береді.

Сандық ішінен шыққан сұлу

Ал ауылда кемпір күн көріс үшін көк сиырдың сүтін пісіріп ішіп, баласын ойлап кейде жылап та қояды. Бір күні кемпірдің атына сандық келіп түседі. Қуанып, әрең дегенде ішке кіргізеді. Бірақ аузы бекітулі, кілті жоқ екен.

Кемпір амалсыз балтамен бұзып ашады. Ашып қараса, сандық ішінен ай десе аузы, күн десе көзі бар, қасы-көзі қиылған, беті нұрлы, белі нәзік, саусағы сүйріктей — орта бойлы бір сұлу қыз шыға келеді. Кемпір қорыққанынан шалқасынан құлап, талып қалады. Біраздан соң есін жиып, қызбен мән-жайды сөйлеседі.

Сурет арқылы келген дәулет

Қыз базардан қағаз бен бояу алдыртып, өзінің суретін салады. Кемпір сол суреттерді базарға апарып сатып жүріп, күнкөрісін түзетеді.

Бір күні бір жуан кісі келіп, кемпір сұраған ақшасын беріп суретті сатып алады. Ертеңіне тағы сол адам жол тосып, тағы да сатып алады. Осылайша кемпірдің дәулеті артып, бірнеше қатар тас үй салдырып, сән-салтанаты күшейеді.

Жуанның қастығы және Ермектің өкініші

Үшінші күні жуан кісі кемпірдің соңынан қалмай еріп, үйіне дейін келеді. Қызды көре сала есінен танып құлайды. Есін жиған соң қызға тіл қатады, жақсы сөз айтады, бірақ қыз оның ұсынысын қабылдамайды. Жуан бірнеше күн қайта-қайта келіп, қыздың көңілін таба алмай, өшіккеннен Ермекке хат жазады.

Айлар өтіп, Ермек үйіне қайтып келеді. Баяғы жұпыны үйдің орнына биік тас үйді көріп таңырқайды. Ішке кірсе, шешесі жүр. Көрісіп болған соң екінші бөлмеге өтсе, айдай жүзді сұлу қыз отыр.

Ермек хатқа сеніп, ашуға булығып, қалтасынан қанжарын суырып алып, қызды жаралап, терезеден лақтырып жібереді.

Дәрігердің көмегі және қыздың қашуы

Сол маңда бір дәрігер аялдап жатқан екен. Әйелдің шыңғырығын естіп, екі күтуші әйелін жібереді. Олар қызды өліп жатыр деп ойлап, дәрігерге хабар береді. Дәрігер алдырып қараса, қыз тірі екен. Дәрі беріп, ертеңіне үлкен қалаға апарып емдейді.

Ермектің ашуы басылған соң, кемпір жылап: «Не жазығы бар еді?» — деп сұрайды. Ермек жуанның хатын көрсетеді. Кемпір оның қасақана жала екенін айтады.

Шындықты түсінген Ермек темір таяқ алып, аяғына темір етік киіп: «Сол сұлуды не тірі табам, не соның соңында өлем» — деп, іздеп кетеді.

Бұл хабарды естіген жуан да: «Сол сұлудың жолында өлем» — деп, соңынан қаңғырып шығады.

Ал дәрігер қызды емдеп жазған соң: «Өлімнен алып қалдым, маған тисін» — дейді. Қыз келісім береді, бірақ: «Ойын-сауық жасап, биші мен өлеңші әкеліп, той қыл» — деп шарт қояды. Дәрігер дайындыққа кеткенде, қыз сыртқа шығып, қашып кетеді.

Дәрігер оралса, қыз жоқ. Ол да: «Не табам, не жолында өлем» — деп қуғынға түседі.

Қуғыншылар: қойшылар, айла және жасырыну

Қыз жолай екі қойшыға тап болады. Екеуі төбелесіп жатыр: бірі «қызды мен алам» десе, екіншісі де соны айтады. Сонда қыз: «Екеуіңе бірдей тимеймін. Анау көлден су әкеліңдер, кім бұрын келсе — соған тием» — дейді.

Екі қойшы суға кеткенде, қыз тайып тұрады. Олар қайтып келсе, қыз жоқ. Ашуға булыққан қойшылар да соңынан қуа жөнеледі.

Кейін қыз жалғыз қойшыға жолығады. Шөлдеп, шаршап келген ол қойшының қойыртпағынан ішіп, есін жинайды. Сосын бір қойын сатып алып, сояды да, таз қарынын жуып, басына бөрік етіп киіп, қойшының киімін сатып алып, тазша болып жолға шығып кетеді.

Қыз көзден ғайып болғанда, әлгі қойшы да өкініп: «Малым да құрсын, тірлігім де құрсын — қызды қуып жетейін» — деп, қойын тастап соңынан жүгіреді.

Тазшаға қонған дәулет құсы

Қыз (тазша кейпінде) қайыр сұрап жүріп отырып, бір үлкен шаһарға келеді. Қалада жиын-той болып жатыр екен. Сұрастырса, хан өліп, орнына хан сайлау өтетін көрінеді.

Елдің «дәулет құсы» бар екен: оны ұшырғанда, кімнің басына қонса — соны хан қылмақ. Көптің бірі болып тазша да тұра қалады. Құсты ұшырса, ол келіп тазшаның басына қонады.

Уәзірлер мұны жақтырмай, құсты қайта-қайта ұшырады. Бірақ құс үш мәрте де келіп, сол тазшаның басына қона береді. Ақыры амалсыздан оны хан көтереді.

Құдық басындағы сурет және әділ үкім

Таққа отырған соң қыз өз келбетін үлкен етіп суретке түсіртеді. Қалаға келетін қырық жолдың түйіскен тұсында бір құдық бар екен, сол құдықтың басына суретін тақтайға қағып қойғызады да, күзет қояды.

Уақыт өте бір жуан кісі келіп, құдықтан су ішіп отырғанда суретті көріп қалады. Аузынан «уһ» шыққан сәтте күзетші оны ұстап, ханға апарады. Хан оны қонақтай күтетін орынға қамауға бұйырады.

Кейін сол жерге арып-ашып Ермек те жетеді. Су ішіп, бұрылып қарағанда, сүйгенінің суретін танып, талып қалады. Күзетші оны да ұстап әкеледі. Хан Ермекті танып: «Мұны да жақсылап қараңдар» — деп, төрелер күтетін орынға орналастырады.

Аз күн ішінде қызды қуған дәрігер де, әлгі қойшылар да, соңынан ергендер де бірінен соң бірі қолға түсіп, ханның қарауына жиналады.

Бір күні хан халықты жиып, сот жасатады. Әрқайсысы қайдан шыққанын, не іздегенін, не үшін қуғанын түгел баяндайды. Сөз соңында хан пердесін ашып: «Мені танисыңдар ма?» — дейді.

Бәрі кінәсін мойындап, аяғына жығылады. Жұрт пәленің басы — жуан екенін көреді. Оны аттың құйрығына байлап өлтіртеді.

Дәрігерге айыбын төлетіп, алтын мен ат-шапан бергізіп, еліне қайтарады. Қойшыларды өз қойына жібереді. Ал Ермекке қыз өзі тиіп, Ермекті хан етіп отырғызады да, өзі ханым атанады. Екеуі мұраттарына жетіпті.

Сандықтың сыры: хан қызының таңдауы

Сөйтсе, бұл қыз әуелде бір ханның қызы екен. Сұлулығына қызыққандар көп болып, әркім сөз айтып, «алам» деуші көбейеді. Хан кімге берерін білмей дағдарғанда, қызы рұқсат сұрап: «Мені ешкімге білдірмей сандыққа салып, базарға сатқыз. Көп ақша сұрасын. Кім ерлік етіп сатып алса — соған тием» — деген екен.

Хан қызының тілегін қабыл алып, сандыққа қызының әміріне жетерлік алтын қоса салып, базарға жіберген екен. Осылайша мың ділдаға алынған сандық Ермектің тағдырын да, хан қызының жолын да өзгерткен еді.