Ерте заманда, шағын шаруалы бір адам өмір сүріпті

Ерте заманда шағын шаруалы бір адам өмір сүріпті. Оның әйелі және үш ұлы болыпты. Үшеуінің де есімдері бір-біріне ұқсас екен: үлкені — Қапты, ортаншысы — Бапты, кішісі — Сақты.

Алтын қанаттың ізі

Үш ағайынды күн сайын бау-бақшаны күзетеді. Бірақ күн сайын баудан алма жоғала береді. Бір күні үшеуі бірдей күзетке келсе, бір құс алманы шоқып жеп отыр екен. Олар құсты ұстап алады, алайда құс зорға бұлқынып, бір қанатын тастап кетіп қалады.

Балалар көргенін әкесіне айтады да, құстың тастап кеткен қанатын көрсетеді. Қанат жай қанат емес — алтын қанат болып шығады. Сонда әкелері қатал шарт қояды: құсты қайткенде де тауып әкелсін, таппаса — үйге қайтпасын.

Әкенің талабы

«Қайдан тапсаңдар да табыңдар. Таба алмасаңдар, үйге қайтып келмеңдер».

Үш жолдың таңдауы

Үшеуі жолға шығып, бір қырдың етегінде кеңеседі. Қапты: үшеуі үш бағытқа тараса ғана іздегенін табатынын айтады. Осылайша, үлкені батысқа, ортаншысы құбылаға, кішісі шығысқа кетеді.

Айырық жолдағы жазу

Сақтының алдынан үш айырық жол шығады.

Оң жол — өзі өледі.
Сол жол — аты өледі.
Тура жол — барса келмес.

Сақты ойланып: «Жаяу қалсам да, тірі қаламын», — деп «аты өлер» жолды таңдайды.

Қасқырмен кездесу

Бір сайға келгенде қасқыр шығып, Сақтының атын жарып өлтіреді. Сақты жаяу қалады, бірақ кері қайтпайды. Көп ұзамай әлгі қасқыр қайта келіп, адамша сөйлеп, жөн сұрайды. Өз қателігін мойындап, Сақтыны арқасына мінгізіп, керек жерін тауып беруге уәде етеді.

Ақ үй

Қасқыр: әшекейге қызықпа, сипама дейді. Бірақ Сақты қабырғаны сипап қояды — дабыл қағылады, күзетшілер ұстайды.

Күмбезді сарай

Бұл жолы міндет — жалы күміс, құйрығы алтын айғырды алу. Сақты тағы да жарқыраған сәнге алданып, сипап қояды — қайта ұсталады.

Алтын жалатқан үй

Ең соңғы шарт — Көк дария жағасындағы үйден сұлу қызды әкелу. Бұл сапарға қасқырдың өзі аттанады.

Қыз, құс және айла

Қасқыр үйдің төбесіне шығып, ұйықтап жатқан қызды сандығымен қоса білдірмей әкеледі. Кейін күзетшілерге барған кезде қасқырдың өзі қыз кейпіне еніп, Сақтыға айғырды алуды тапсырады. Сөйтіп, айғыр қолға тиеді. Артынша қасқыр құтылып шығып, қайтадан өз бейнесіне келеді де, Сақтыға жетеді.

Ақыры Сақты айғырды тапсырып, алтын құсты алады. Қыз екеуі жолға шығады. Қасқыр оларды біраз жер ұзатып, соңғы ақылын айтады: алда екі қатер бар — шөл қысқанда кездесетін өзен суын ішпеу және үлкен бәйтеректің түбінде ұйықтамау.

Екі қатер

1) Өзен суы

Күн аптап болып, шөл қысқанда өзен кездеседі. Қасқыр: «Ішпе», — дейді.

2) Бәйтерек түбі

Шаршағанда көлеңкелі, көк шөпті бәйтерек кездеседі. Қасқыр: «Түбіне ұйықтама», — дейді.

Уәдені бұзу және жаза

Қыз өзен суын ішкізбей, екеуі аман өтеді. Бірақ бәйтерекке келгенде Сақты сөз тыңдамай, түбіне жата кетіп ұйықтайды. Оянса — екі көзі ойылып алынған, қасыдағы қыз да, қолындағы дүние де жоқ. Ол соқыр күйде қайда барарын білмей қалады.

Сол сәтте қасқыр келіп: «Айтқан тілді алмадың», — дейді де, бір уыс топырақпен көзінің орнын уқалап, Сақтының көзін қайтадан жарқыратып береді. Сосын бірге жалмауыз кемпірді іздеуге шығады.

Жалмауыздың ізі және жоғалғанды қайтару

Олар талай белес пен асудан асып, бір қосқа келеді. Онда Сақтының көзін ойған жалмауыз кемпір отыр екен. Қасқыр кемпірді қорқытып, қыздың, құстың, аттың және заттың қайда екенін айтқызады: бәрі жалмауыздың баласының қолында, заңғар судың жағасындағы қалың қамыс арасында дейді.

Қасқыр кемпірді жазалап, екеуі заңғар суына жетеді. Зәулім үйге кірсе, қыз отыр екен — Сақты мен қасқырды көріп қуана қарсы алады. Жалмауыздың баласы қорыққанынан жұмыртқа болып, алтын құстың қамыс арасындағы ұясына тығылыпты. Ұядан үлкен жұмыртқа табылады. Қасқыр аяушылық танытпай, оны жарып, жамандықтың түбін үзеді.

Қоштасу сыйы

Барлығы қайта табылған соң қасқыр Сақтыны тура жолға салып, еліне аман жететінін айтады. Сақты қасқырды қонаққа шақырғанмен, ол келіспейді: бұрын атын алып, жаяу қалдырған зұлымдығын осы жақсылықтарымен өтеуді парыз санайды.

Ерекше аманат

Қасқыр жүнінен бір тал қыл жұлып береді: «Қажет уақытыңда осының бір қылын тұтатсаң, мен дайын боламын».

Қайта келген қауіп

Сақты еліне оралып, ата-анасын қуантады. Сүйгенімен қосылып, отыз күн ойын, қырық күн той жасайды. Уақыт өте бір күні аңға шығып, қараңғыда адасады. Сол кезде тағы бір жалмауыз кемпір жолығып, кек қайтармақ болады.

Сақты қасқырдың берген қылын тұтатып үлгереді. Біраздан соң қасқыр жетіп келіп, жалмауызды өлтіріп, Сақтыны ажалдан арашалайды. Сақты қайтадан қонаққа шақырса да, қасқыр бармай: «Қиындықта әрдайым әзірмін», — деп өз жайына кетеді.

Мұратқа жеткен өмір

Сақты аман-есен үйіне оралады. Әйелі ұл табады. Сақты оны «бағыма тап болған бақытым» деп, Бақытты атапты. Сүйгенімен өмірінің қалған күнін шаттықпен өткізіп, ұлы қасында, дәулеті басында — мұратына жетеді.

Күндер өтіп, жылдар жылжып, ақыры Сақты сақтылығымен жауынан өлмей, жасы жетіп, дүниеден өтеді.

Ой түйін

Таңдау

Қай жолға түссең де, салдары бар.
Тәртіп

Ақылды тыңдамаудың жазасы ауыр.
Қайырым

Жасаған жақсылық қайтып оралады.